Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:58:01.807674+00:00

ЦӀийи Икьрар: Римвийриз

ЦӀийи Икьрар: Римвийриз

1. Сифте гаф

1. Римвийриз

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

Римвийриз

Римвийриз

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Гьахьун

Римвийриз чар

Гьахьун

И ва гуьгъуьнлай къвезвай чарарин чӀехи пай кхьейди илчи Павел я. Ам гегьенш савад авай, чан хтай Месигь Вич адан вилик пайда хьайидалай гуьгъуьниз Месигьдихъ иман авур чувуд тир (кил. Крар 9:1-31).

И чар лап важиббурукай сад яз гьисабзава, гьикӀ лагьайтӀа ана вири Пак Каламда авай Шад Хабардин гъавурда лап тамамдаказ твазва. Ана Павел Исадихъ иман ийизвай чувудрихъни муькуьбурухъ галаз, Римда авай кӀватӀалдихъ элкъвена рахазва. Ам вич гьеле аниз фенвачир, амма кӀватӀалдик квай са бязибур адаз мукьувай чизвай. Павела и чар Каринф шегьерда кхьена.

1–8-кьилерин кьилин месэла – Иса кьиникь себеб яз Аллагьди гунагьрай гудай жазайрикай вири инсанар хилас авуникай гузвай Шад Хабар я. Иса Месигьдикай Хабардихъ инсанди иман ийизвайла, Аллагьди ам гьахъвилиз ва туьхкӀуьниз акъудзава, ам хвавиле кьабулзава ва адаз Вичин Руьгь гузва.

9–11-кьилера Павела Аллагь Исраилдин халкьдиз вафа хьунин пад хуьзва, гьакӀни Аллагьдин макьсадда чувудрини муькуьбуру кьунвай чкадикай галай-галайвал лугьузва.

12-кьилин 1-аятдилай 15-кьилин 13-аятдал къведалди Павела иманийри муьгьуьббатда аваз ва сада садаз гьуьрмет ийиз уьмуьр тухвана кӀанзавайди кӀелзавайбурун рикӀел хкизва.

Эхирдай (15:14–16:27) Павела вичиз мукьвара Римдиз физ кӀанзавайдакай кхьизва ва кӀватӀалда авайбуруз саламар лугьузва.

1

Саламар

11-2Иса Месигьдин лукӀ, Адан илчи яз эвернавайди ва Каламра пайгъамбаррин куьмекдалди виликамаз хиве кьур Аллагьдин Шад Хабардикай муштулухар гузвайди яз хкянавай Павелан патай+. 3И хабар чи Ребби Иса Месигьдикай я. Ам бедендалди Давуд пачагьдин эвлед тир,+
4амма, кьейидалай кьулухъ Адал чан хкуналди, Руьгьдин паквилив кьурвал, Аллагьди Вичин чӀехи къудратдалди Ам Вичин Хва тирди къалурнай. 5-6Вири халкьарикай тир инсанар, абурухъ галаз санал Иса Месигьди эвернавай куьнни имандиз Адан ТӀварцӀин гьуьрметдай муьтӀуьгъун патал, Аллагьдин Хцин куьмекдалди чав берекат ва илчивал агакьна+. 7За Аллагьдиз кӀан хьанвай ва чпиз Адаз талукьбур хьун патал эвернавай вири римвийриз кхьизва. Чи Буба Аллагьдин ва Ребби Иса Месигьдин патай берекат ва саламатвал хьурай квез!+

Павелаз Римдиз физ кӀан хьун

8Эвелни-эвел за Иса Месигьдин ТӀварцелди куь виридан гьакъиндай Аллагьдиз шукур ийизва, вучиз лагьайтӀа куь имандикай вири дуьньядиз чизва+. 9Аллагьдин Хцикай Шад Хабардикай муштулухар гуз, за Вичиз вири рикӀелди къуллугъзавай Аллагь за датӀана куьн рикӀел хкизвайвилин шагьид хьурай+. 10За жуван дуьайра завай эхирни куь патав, Аллагьди гайитӀа, къвез хьун паталай датӀана тӀалабзава+. 11Аллагьди куьн мягькемарун патал, заз куьн акваз ва Руьгьди гайи паяр квехъ галаз пайиз гзаф кӀанзава. 12Яни чавай садавай сад жуван имандалди, куь ва зи имандалди, кӀубанариз жедайвал ийиз кӀанзава. 13Заз куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач, зун гзаф гъилера куь патав къвез алахънай, амма икьван чӀавалди датӀана заз са куь ятӀани манийвал гузвай. Заз, маса халкьарин арада хьиз, куь арадани жува ийизвай къуллугъдин майва акваз кӀанзава+. 14Меденивал авайбурун виликни, авачирбурун виликни, савад авайбурун ва авамбурун виликни зал бурж ала+. 15Гьавиляй зун Римда авай квезни Шад Хабардикай муштулух гунихъ къаних я.

Шад Хабар – Аллагьдин къуват

16Заз Шад Хабардикай регъуь туш, вучиз лагьайтӀа ам имандал атай гьар сад патал, эвелни-эвел чувуд, ахпани муькуьди хилас хьун патал Аллагьдин къуват я+. 17Аллагьдин вилик чавай чун имандалди, анжах са имандалди, «Гьахъ-михьиди имандалди чан алаз жеда» кхьенвайвал, гьахъ-михьивилиз акъудиз жедайди Шад Хабарда ачух жезва+.

Инсаниятдин тахсир

18Писвилелди гьакъикъатдиз кӀур гузвай инсанрин гьар са чалкечирвилел ва батӀулвилел цаварилай Аллагьдин хъел ахъа жезва+. 19Аллагьдикай вуч чир хьана кӀан ятӀа, и ксариз чизва, вучиз лагьайтӀа ам абуруз Аллагьди къалурнава+. 20Дуьнья халкь авурдалай инихъ Аллагьдин таквадай хесетар – Адан эбеди къуват ва Илагьи тӀебиат Ада халкьнавай затӀариз килигайла ачухдаказ кьатӀуз хьун мумкин я. Гьавиляй инсанриз гъил къахчун къвезвач, 21абуруз Аллагьдикай чизвайтӀани, абуру Адаз Аллагьдиз хьиз шукурар ва Адан тарифар авунач, амма абур герек авачир фикирар ийиз хьана, абурун акьул авачир рикӀер мичӀивиле гьатна+. 22Камал къалуриз кӀанз, абур ахмакь хьана,+
23Мидаим Аллагьдин баркалла абуру мидаим тушир инсанриз, къушариз, кьуд кӀвач квай гьайванриз ва чурчулриз ухшар къаматралди дегишарна+.

24Гьавиляй Аллагьди абур чпин рикӀерин гьашер гьевесрин хура туналди абуру чиркинвилелди чпин беденар абурдай вегьидайвал авуна. 25И инсанри гьакъикъи Аллагь тапан кӀалубдалди эвезна, туькӀуьрнавай затӀуниз икрамиз ва къуллугъиз хьана, Халикьдиз ваъ. Адаз эбеди яз шукур хьурай. Амин.

26Гьавиляй Аллагьди абур чпин айиб гьевесрин хура туна, нетижада абурун папари итимрихъ галаз жедай тӀебии алакъаяр тӀебии туширбуралди – сад садахъ галаз хьуналди эвезна+. 27Гьа саягъда итимрини папарихъ галаз жедай тӀебии алакъаяр кьатӀ авуналди, сад садахъ галаз хьунин тӀебии тушир алакъаяр гьевесралди къизгъинариз хьана. Итимри итимрихъ галаз айиб крар ийизва ва абурай чпин бедендалди лайих жаза чпив агакьзава+.

28Аллагь кьатӀун абуру герек авачир кар яз гьисабнаваз хьайила, Аллагьди абур чпин чӀур хьанвай акьулрин хура туна, а акьулди чӀуру крар авуниз рехъ гана. 29Абур гьар жуьредин батӀулвилив, писвилив, мискьивилив, рехнейрив, пехилвилив, масадан иви экъичиз ва къалмакъал акъудиз кӀан хьунив, тапаррив, фендигарвилив, фитнейрив ацӀанва. 30Абур гъибетзавайбур я, абуруз Аллагь такӀан я, абурухъ ягь авач, абур лавгъабур я, фурсухъанар я, пис крара амалдар я, диде-бубайриз муьтӀуьгъбур туш; 31абурухъ я акьул, я ихтибар, я муьгьуьббат, я регьим авач+. 32Абуруз Аллагь гьикӀ эгечӀзаватӀа чизва – ихьтин чӀуру крар ийизвай вирибур кьиникьиз лайих я, амма абуру тек са чпи гунагьар ийизвач, гьакӀни абуру акӀ ийизвай масабурун падни кьазва+.

2

Аллагьдин гьахъ дуван

2^1Гьавиляй, масадан дуван ийизвайди, вун вуж яз хьайитӀани, валай гъил къахчузвач. Масадбурук тахсир кутуналди вуна жуваз кар атӀузва, вучиз лагьайтӀа вунни, дуван ийизвайди, гьа кар ийизвайди я+. 2Ни икӀ ийизватӀа, ам Аллагьдин дуванди вилив хуьзвайди чаз чизва, и дуван гьахъди я. 3Жува ийизвай крарай масадбурук тахсир кутуналди, ваз вун Аллагьдин дувандикай хкатдай хьиз яни, я инсан? 4Ва я вуна, Аллагьдин регьимди вун Вичин рекьел атунихъ тухузвайдан гъавурда авачиз, Аллагьдин чӀехи регьим, Адан мергьемет ва сабур гьисаба кьазвачни+? 5Жуван терсвилелди ва авур кардал пашман тахьай рикӀелди вуна вал аватдай хъел кӀватӀзава, а хъел Аллагьдин хъилен юкъуз, гьахъ дуван жедай юкъуз, ви кьилел ацахьда+. 6Аллагьди гьар садаз абуру авур крарай эвез гуда. 7ДатӀана хъсанвал ийиз, баркалла, гьуьрмет ва ажал тахьун жагъурзавайбуруз эбеди уьмуьр гуда. 8Амма жуваз кӀандай крар жагъурзавайди, гьакъикъат инкарзавайди ва писвилин рекье авайди хъилени гъазабди вилив хуьзва. 9Писвал ийизвай гьар сад, эвелни-эвел чувуд, ахпани муькуьди, хажалатди ва бедбахтвили вилив хуьзва+.

10Амма хъсанвал ийизвайди, эвелни-эвел чувуд, ахпани муькуьди, баркаллади, гьуьрметди ва саламатвили вилив хуьзва,+

11вучиз лагьайтӀа Аллагьди сад муькуьдалай вине кьазвач+.

12Мусадин Къанун авачиз гунагь ийизвайди Къанундилай къеце телеф хьана, ва Къанун чиз гунагь ийизвайдан дуван Къанундив кьурвал ийида+. 13Къанундиз яб гуз Адал амал ийизвайбур ваъ, Къанун кьилиз акъудзавайбур Аллагьди гьахъ-михьибур яз гьисабзава+. 14Эхь, чувудар туширбурухъ Къанун авач, амма абуру Къанунди тагькимзавайди чпин рикӀяй гьиссна ийизвайла, идалди абуру чпиз вуч авуна кӀандатӀа Къанун галачизни чизвайди къалурзава. 15Идалди абуру къалурзава хьи, Къанундин тагькимар абурун рикӀе кхьенва, и кардин гьакъиндай гьакӀ абурун виждандини ва гагь абур гьахъарзавай, гагьни абурал тахсир гъунин фикирри шагьидвалзава. 16И крар Аллагьди Иса Месигьдалди инсанрин чинебан крарин ва фикиррин дуван за вичикай муштулухар гузвай Шад Хабардив кьурвал ийидай юкъуз ашкара жеда.

Чувудар ва Къанун

17Ингье вуна вун чувуд я лугьузва, Къанундихъ далу акалзава ва вун Аллагьдиз мукьва я лугьуз дамахарзава+. 18Ваз Адан къаст чизва ва Къанунди вердишарнавай вавай вуч хъсан я ва вуч пис ятӀа тайинариз жезва. 19Вуна вун буьркьуьбур патал аса яз, мичӀивиле авайбур патал экв яз,+
20ахмакьар патал несигьатдар яз ва авамар патал муаллим яз гьисабзава, вучиз лагьайтӀа вав Къанун – чирвилинни гьакъикъатдин кӀалуб гва. 21АкӀ тирла, масадбуруз тарс гуз, бес вучиз вуна жуваз чирвал гузвач? Вуна угъривилиз акси яз вязер ийизва, амма жува чуьнуьхзава+. 22Вуна зинавал авун айибзава, амма жува зинавал ийизва. Ваз бутар аквадай вилер авач, амма вуна бутханаяр тарашзава+. 23Вуна Къанундал дамахзава, амма, Къанун чӀуриз, Аллагь виляй вегьизва. 24Кхьенва: «Куьн себеб яз халкьарин юкьва Аллагьдин ТӀвар виляй аватзава».

25Вуна Къанундал амал ийизвай чӀавуз суьннет авуникай хийир ава, амма вуна Къанун чӀурзаватӀа, ви суьннет авунихъ са метлебни авач+. 26ГьикӀ лагьайтӀа, суьннет тавунвайбуру Къанундал амал ийизватӀа, бес абур суьннетнавайбур яз кьадачни+? 27Суьннет тавунвайда, амма Къанундал амал ийизвайда вак, суьннет авунвайдак ва Къанун чизвайдак, амма Адал амал тийизвайдак, тахсир кутада+. 28ГьикӀ лагьайтӀа чувуд – чувуд хьиз аквазвайди туш, халисан суьннетни – бедендал алайди туш+. 29Ваъ, халисан чувуд къенепатай вич гьахьтинди тир кас я, суьннетни – им Къанундин гьарфунив кьунвайвал ваъ, Руьгьдив кьунвайвал авунвай рикӀин суьннет я. Ихьтин касдиз инсанрин патай ваъ, Аллагьдин патай баркалла+.

3

Аллагьдин вилик инсаниятдин буржи

3^1АкӀ хьайила, чувуд хьунин артуханвал вуч я? Суьннетнавайбурук кваз хьуникай вуч хийир ава+? 2Вири патарихъай чӀехи артуханвал ава. Эвелни-эвел чувудрал Аллагьдин Гаф ихтибарунин артуханвал+.

3Абурукай бязибур Аллагьдиз вафа хьаначтӀа, абурухъ вафа тахьунивай Аллагьдин вафавал чӀуриз жедани кьван+? 4Гьелбетда, ваъ! Гьар са инсандик таб кватӀани, Аллагь гьакъикъи я, идакай икӀ кхьинни авунва:

«Ви гафар гьахъ-михьибур тирди раиж хьун патал,
ва Жуван дуванда гъалиб хьун патал».

5Амма чи чиркинвили ачухдаказ Аллагьдин гьахъ-михьивал къалурзаватӀа, им Аллагьдихъ чакай авай Вичин хъиле гьахъ авач лагьай чӀал жезвани? (Зун инсандиз хас веревирдералди рахазва.) 6Гьелбетда, ваъ! ТахьайтӀа Аллагьдивай дуьньядин дуван гьикӀ ийиз жедай? 7Амма зи тапуни Аллагьдин гьакъикъат къати ийизватӀа ва и саягъда Адан баркалла артухарзаватӀа, вучиз зи дуван, гунагькардин дуван яз ийизва+? 8Хъсанвал арадал атун патал, белки, чун писвал ийиз эгечӀин? Фитнебазри чна гьакӀ ийиз чирзава лугьузва. Ахьтин инсанар чпин дуван авуниз лайих я+.

Гьахъ-михьи садни авач

9Бес вуч хьанва? Чун, чувудар, масабурулай хъсан гьалда авани? СтӀунни ваъ! Муькуьбур хьиз, чувударни гунагьдин таъсирдик акатнавайдакай чна винидихъ лагьанай+. 10Кхьенвайвал я:

«Гьахъ-михьиди авач,
гьич садни авач!
11Гъавурдик квай садни авач,
садани Аллагь жагъурзавач.
12Вири рекьяй акъатнава,
вири, сад хьиз, ява хьанва,
хъсанвал ийирди авач,
гьич садни авач».
13«Абурун кӀалхан ахъа сур я,
табзава абуру чпин мецелди».
«Абурун сивел агъу ала гуьрзедин».
14«Абурун сивер къаргъишривни туькьуьлвилив
ацӀанва».

15«Иви экъичун паталди абурун кӀвачер йигин я;

16абурун рекье барбатӀвални бедбахтвал ава,

17чидач абуруз ислягьвилихъ фидай рехъ».

18«Абурун вилера Аллагьдикай кичӀ авач».

19Чаз чизва хьи, винидихъ Къанунда лагьанвайди Къанундик квайбуруз лагьанва. Аллагьдин вилик гьич садазни сив ахъайдай ихтияр авач, вири дуьнья Адан вилик жавабдар я. 20Къанундал амал авуникди гьич садни Аллагьдин вилик гьахъ-михьивилиз акъуддач. Къанундин куьмекдалди чавай анжах гунагь кьатӀуз жеда+.

Имандив кьур гьахъ-михьивал

21Амма гила, Къанундилай аслу тушиз, Аллагьди инсанриз вичикай Къанундини пайгъамбарри шагьидвалзавай гьахъ-михьивал ачухзава+. 22Аллагьдилай къвезвай гьахъ-михьивал Иса Месигьдихъ иман ийизвай виридаз имандалди гузва. Са тафаватни авач: 23вирида гунагь авунва ва вири Аллагьдин баркалладикай магьрум хьанва,+
24гьахъ-михьивилиз акъудун вирида гьавая, берекатдив кьурвал, Иса Месигьди гайи эвездин куьмекдалди къачузва+. 25Аллагьди Ам имандал атай вирибур патал мергьемет авунин лишан яз къалурнава. Хашунал авахьай Адан Ивидалди тахсир алуднава. Идалди Аллагьдиз Вичин гьахъ-михьивал къалуриз кӀан хьана. Инсанри виликан асирра авур гунагьрай Аллагьди жаза ганач эхир+. 26Ада яргъалди эхна. Гила, чи вахтунда, лагьайтӀа, Адаз Вичин гьахъ-михьивал къалуриз кӀанзава. Ам Вич гьахъ-михьи я ва Ада Исадихъ иман ийизвайди гьахъ-михьивилиз акъудзава.

27Гьа икӀ, чакай ийизвай тарифдиз вуч хьана? Ам арадай акъатна. Им гьи къайдадал амална хьайи кар я? Крар кӀанзавай Къанундал? Ваъ, иман кӀанзавай къайдадал+. 28Чна тестикьарзава хьи, Къанундал амал авунилай аслу тушиз, инсандив имандалди гьахъ-михьивилиз акъудун агакьзава+. 29Аллагь тек са чувудрин Аллагь жезвани кьван? Бес Ам муькуьбурун Аллагьни тушни? Гьелбетда, муькуьбурундини я,+
30вучиз лагьайтӀа Ам, имандив кьурвал, суьннетнавайбур хьиз, чпин имандив кьурвал, суьннет тавунвайбурни гьахъ-михьивилиз акъудзавай тек са Аллагь я+. 31Им чна имандалди Къанун къуватдай вегьизва лагьай чӀал я жал? Гьелбетда, ваъ! Аксина, чна ам тестикьарзава+.

4

Имандив кьурвал Ибрагьим гьахъ-михьи яз кьун

4^1Бедендин жигьетдай чи бан-буба тир Ибрагьимакай чавай вуч лугьуз жеда? Ада вуч гъилиз гъана? 2Ибрагьим ада авур крариз килигна гьахъ-михьивилиз акъуднатӀа, адаз дамахардай себеб авай, амма Аллагьдин вилик ваъ. 3Каламди вуч лугьузва бес? «Ибрагьима Аллагьдихъ иман авуна – им адан гьахъ-михьивал яз кьабулна»++.

4КӀвалахзавайдаз гьакъи гун – им савкьват ваъ, адаз къвезвай къазанжи я. 5Крарихъ далу акал тийиз, амма чалкечир гьахъ-михьи ийизвай Аллагьдихъ иман ийизвайди патал адан иман вич гьахъ-михьивилиз акъуднавайди яз гьисабда+.

6Гьа икӀ, Аллагьди инсандин крариз килиг тавуна гьахъ-михьивал яз гьисабзавай и кар ийизвайди бахтавар я, тестикьарзава Давудани. Ада лугьузва:

7«Нин писвилерилай къахчунватӀа гъил,
нин гунагьар кӀевнаватӀа,
гьам бахтавар я!
8Аллагьди нин хиве твазвачтӀа гунагьар,
гьам бахтавар я»+.

9И нуьсрет анжах суьннетнавайбуруз талукь яни ва я суьннет тавунвайбурузни? Ибрагьимаз адан иман гьахъ-михьивал яз кьабулайдакай чна лагьанай+. 10АкӀ яз мус гьисабнай? Суьннет ийидалди ва я гуьгъуьнлай? Гуьгъуьнлай ваъ, суьннет ийидалди! 11Суьннетдин ишара адав ахпа, ам имандалди гьахъ-михьи тирди тестикьарун яз, гьеле ам суьннет тавунвайла, агакьнай. Гьа икӀ, суьннет тавунвай иманиярни гьахъ-михьибур яз гьисабун патал, Ибрагьимакай абурун виридан буба хьана+. 12Ам неинки суьннет авунин адетдал амал ийизвай, чи буба Ибрагьимахъ суьннет ийидалди хьайи имандин рекьяйни физвай, чебни суьннет авунвайбурун бубани я.

Ибрагьимаз гайи гаф – имандаллай вирибур патал

13Дуьнья чпиз ирс яз жеда лагьана гайи гаф Ибрагьимазни адан эвледриз Къанундин куьмекдалди ваъ, абур имандин жигьетдай гьахъ-михьибур я лагьана гайиди я+. 14И гайи гаф Къанун кьилиз акъудзавайбуруз талукь тиртӀа, иман гьаваянди ва Аллагьди гайи гаф кар галачирди жедай+. 15ГьикӀ лагьайтӀа Къанун чӀуруни хъел гъида, амма Къанун авачир чкада Къанун чӀурунин тахсиркарвални авач+.

16Гьавиляй и гаф, берекатдив кьурди хьун патал, иманидаз ганва. Гьа икӀ, ам Ибрагьиман вири эвледар патал гьакъикъиди я: неинки чпин умудар Къанундал амал авуник кутунвайбур патал, гьакӀни чпихъ Ибрагьимахъ хьтин иман авайбур патални. Ам чи виридан буба я+. 17Каламда кхьенвайвал: «За вакай гзаф халкьарин бан-буба авунва»+. Ам вичи иман авур Аллагьдин вилик чи буба я – кьейибурал чан хкизвай ва гьеле авачирди авачирнай гъана авайди ийизвай Аллагьдин вилик+.

18Са умудни амачирла, Ибрагьим умуд кутуна агъуна, гьавиляй «Ви несилни кьадардиз гьа икьванди жеда!»+ лагьанвайвал, адакай гзаф халкьарин буба хьана+. 19Вичин яш виш йисав агакьнавай чӀавуз вичин беден саки кьенвайди ва Саррадизни аялар техъжезмайди Ибрагьимаз чизвайтӀани, адан иман зайиф хьанач+. 20Аллагьди гайи гафунихъ Ибрагьиман иманди ян ганач, аксина, ам иман себеб яз къуватдив ацӀана ва ада Аллагьдиз шукур ийизвай. 21Аллагьди гайи гаф Ада кьилиз акъуддай къуват Адахъ авайдахъ Ибрагьима кӀевелай иман ийизвай. 22Ингье вучиз Аллагьди адан иман гьахъ-михьивал яз кьабулнатӀа+. 23И кар неинки са Ибрагьимаз, 24ам чазни талукь я. Чи Ребби Иса Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан Хкайдахъ ийизвай чи иманни Аллагьди гьахъ-михьивал яз гьисабда+. 25Иса Месигь чи тахсирар себеб яз ажалдин хура тунай ва чун гьахъ-михьивилиз акъудун патал Адал чан хтанай+.

5

Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьн

5^1Гьавиляй имандалди гьахъ-михьивилиз акъудуналди, чахъ чи Ребби Иса Месигьдин ТӀварцелди Аллагьдихъ галаз меслятвал жеда+. 2Чун исятда авай берекатдихъ къведай рехъ чаз имандалди, Иса Месигьдин куьмекдалди ачух я. Аллагьдин баркалладикай чазни пай хьунин умуддалди чна дамахарзава+. 3Неинки са идалди, чна гьакӀни азабралди дамахарзава, вучиз лагьайтӀа чаз чизва хьи, азабри дурум хьунухь,+
4дурум хьуни тежриба, тежриба хьуни умуд гузва. 5Умудди, лагьайтӀа, гьевес хадач, вучиз лагьайтӀа Аллагьди Вичин муьгьуьббат чаз ганвай Пак Руьгьдалди чи рикӀериз цанва+.

6Чун гунагьрин вилик гьеле ажуз тир чӀавуз Месигь тайин вахтунда чун, имандик квачирбур, патал кьена. 7ГьикӀ лагьайтӀа, маса сада вичин уьмуьр гьатта гьахъ-михьибур патални бажагьат гуда, ятӀани са вуж ятӀани дугъри кас патал кьинни мумкин я. 8Амма чун гьа гунагькарар яз амайла, Месигь чун паталди кьиналди Аллагьди чаз Вичин муьгьуьббат къалурна+.

9Исятда, чун Месигьдин Ивидалди гьахъ-михьивилиз акъуднавайла, чун Адалди Аллагьдин хъилекай генани артух хилас авунва!+
10Чун Аллагьдин душманар тир вахтара Адахъ галаз Адан Хцин кьиникьалди туькӀуьн хъувунатӀа, гила гьадалайни артух яз, туьхкӀвенвайбур яз, чун Адан уьмуьрдалди хиласни ийида!+
11Мадни артух, чи Ребби Иса Месигь арада аваз Аллагьди чаз Вичелди чун Вичихъ галаз туьхкӀуьр хъувун ракъурунал чна шадвалзава!

Адам ва Месигь

12Гьавиляй гунагь дуьньядиз са касдилай атана. Гьа са касдин гунагьди вичихъ галаз кьиникь гъана, гьа икӀ, виридакай ажал галайбур хьана, вучиз лагьайтӀа вирида чпин гунагьар ийиз хьана+. 13Гьеле Къанун гудалди гунагь дуьньяда авазвай, амма Къанун авачир чкада гунагь тахсир яз кьадач+. 14ЯтӀани Адамалай Мусадал къведалди Адама хьиз, Аллагьди эцигнавай къадагъа чӀурна, гунагь тавурбурални ажалди агъавал ийизвай.

Адам, лагьайтӀа, атун лазим Тирдан къаматда авайди я+. 15Амма берекатдин хатурдай ганвай паюнин таъсир Адаман тахсиркарвилин эсер хьтинди туш. Гзаф инсанар са касдин тахсирар себеб яз кьенатӀа, гила, гьадалайни артух яз, Аллагьдин берекат ва са Касдин, Иса Месигьдин, берекатдив кьур савкьват булдаказ гзафбуруз гузва!+
16Са касдин гунагьдин нетижаяр и савкьватди гузвайдав гекъигиз жедач. Са тахсиркарвилиз авур дуванди кар атӀун арадал гъизва, амма берекатдин хатурдай ганвай паюни гзаф тахсиркарвилерай гьахъвал гъана. 17Анжах са касдин тахсиркарвал себеб яз ажалди агъавал ийиз эгечӀзаватӀа, адалай артух яз, са Инсандин, Иса Месигьдин, куьмекдалди берекатдин девлет ва гьахъ-михьивилин савкьват кьабулзавайбуру уьмуьрда агъавал ийида!+

18Гьа икӀ, са инсандин тахсирди вири инсанриз кар атӀун гъайивал, гьакӀ Садан гьахъ-михьи карди вирибуруз уьмуьр гузвай гьахъ-михьивилиз гъана+. 19Сад чӀалаз килиг тавуникди гзафбурукай гунагькарар хьайивал, гьакӀ Сад чӀалаз килигуналди гзафбурукай гьахъ-михьибур жеда+.

20Къанун лагьайтӀа, тахсиркарвал гзаф хьун патал, геж атана. Амма гунагь гзаф хьайи чкада берекатдин булвал гьадалай артух хьана,+
21гунагьди агъавализ ва ажалдихъ тухуз гьикӀ хьанатӀа, гьакӀ Иса Месигьдин, чи Реббидин, куьмекдалди эбеди уьмуьрдихъ тухудай берекатдини гьахъ-михьивилелди агъавал ийидайвал авуна+.

6

Гунагь патал кьенва, Аллагь патал чан ала

6^1Бес гила вучда? Берекат гзаф хьун патал, гунагьар авун давамардани? 2Гьелбетда ваъ! Гунагь патал чун кьенва. Гунагьда чавай уьмуьр гьикӀ давамариз хьурай+? 3Чун, Иса Месигьдин ТӀварцӀелай цик акахьун къачунвайбур яз, Адан кьиникьа Адахъ галаз сад хьанвайбур тирди квез чизвачни бес? 4Гьа икӀ Бубадин баркалла алай къудратдалди Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хкайвал, цӀийи жуьреда уьмуьр тухун патал чна цик акахьун къачудай чӀавуз Адахъ галаз кьенвайбур яз кучукнай+. 5Чун Адахъ галаз Адан кьиникьа сад хьанатӀа, чун Адахъ галаз Адал чан хтунани сад жеда+. 6Чун мад гунагьдин лукӀар тежедайвал, чи уьмуьр гунагьдин гьукумдикай азад авун патал, чи виликан гунагькар тӀебиат Адахъ галаз санал хашуниз ягъайди чаз чизва,+
7гьикӀ лагьайтӀа, кьейиди гунагьдикай азад хьанва+.

8Чун Месигьдихъ галаз кьенатӀа, Адахъ галаз уьмуьр тухуз жедайдахъни чун агъунва+. 9Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ Ам мад рекьин тийидайди чаз чизва: ажалдиз Адан винел мад гьукум амач+. 10Кьейи чӀавуз Ам гунагь патал садра ва эбеди яз кьена, амма, чан алаз, Ада Аллагь патал уьмуьр тухузва+. 11Гьа саягъда Иса Месигьда авай куьнни гунагь патал кьенвайбур яз, амма Аллагь патал чан алайбур яз гьисабзава.

12Гьавиляй ажал галай куь беденда гунагьдив агъавал ийиз тамир ва адан гьашер гьевесрин таъсирдик кваз жемир. 13Куь бедендин паяр гунагьдив вугумир, абур гьахъ-михьи туширвилин алатриз элкъуьрмир. Куьне куьн, кьена чан хтайбур хьиз, Аллагьдиз це, куь бедендин паярни Адаз гьахъ-михьивилин алатар яз це+. 14Гунагьди квел агъавална кӀандач, вучиз лагьайтӀа куьн Къанундин ихтиярда ваъ, берекатдин ихтиярда ава.

Гунагьдин лукӀвиликай азад хьун

15Вучда, чун Къанундин ваъ, берекатдин ихтиярда ава лугьуз гунагьар ийидани? Гьелбетда, ваъ! 16Квез чизвачни кьван – куьне куьн са низ ятӀани муьтӀуьгъ хьун патал лукӀвиле твазватӀа, квекай адан табий лукӀар жезва: ажалдихъ тухузвай гунагьдин лукӀар ва я гьахъ-михьивилихъ тухузвай чӀалаз килигунин лукӀар+. 17Аллагьдиз шукур хьурай, куьн гунагьдин лукӀар тир, амма гила куьне квев агакьай тербетдин рехъ кьун рикӀин сидкьидай къетӀ авунва. 18Куьн, гунагьдикай хкатна, гьахъ-михьивилин лукӀар хьана+. 19За идакай, куьн гъавурда такьун мумкин тирди гьисабда кьуна, адетдин чӀалалди лугьузва.

Куьне виликдай куь бедендин паяр чиркинвилин ва къанунсузвилин лукӀвиле турвал ва идалди чӀуру кар авурвал, гилани абур паквилихъ тухудай гьахъ-михьивилин лукӀвиле тур. 20Куьн гунагьдин лукӀар тирла, куьн гьахъ-михьивиликай азад тир. 21А чӀавуз авур ва чпикай гила квез регъуь тир крарикай квез вуч хийир жезвай? Абурун эхир ажал я! 22Гила лагьайтӀа, куьн гунагьдикай азад хьанва ва квекай Аллагьдин лукӀар хьанва, и кардин майва – паквал, адан эхирни эбеди уьмуьр жеда+. 23ГьикӀ лагьайтӀа гунагьди гузвай гьакъи ажал я, амма Аллагьдин пай чун Ребби Иса Месигьда хьунай гузвай эбеди уьмуьр я+.

7

Къанун ва гунагь

7^1Стхаяр-вахар, зун квехъ галаз Къанун чизвайбурухъ галаз хьиз рахазва. Инсандал анжах чан аламай кьван адал Къанундин гьукум алайди квез чизвачни кьван? 2Месела, гъуьлуьк квай паб, гъуьлел чан аламай кьван, некягьдин къанундалди вичин гъуьлуьхъ галаз алакъада ава. Эгер хьи гъуьл кьейитӀа, паб и къанундикай азад жезва+. 3Гьавиляй, гьеле гъуьлел чан аламаз, паб масадаз гъуьлуьз физ хьайитӀа, и кардалди ада гъуьлуьнни папан вафа чӀурзава, амма гъуьл кьенватӀа, паб къанундикай азад я ва адак, масадаз гъуьлуьз хъфизвайла, гъуьлуьнни папан вафа чӀурна лугьуз, тахсир кутаз жедач+.

4Куьнни гьакӀ я, зи стхаяр-вахар. Куьн Масадаз, кьейидалай кьулухъ чан Хтайдаз, талукь хьун патал ва гьа икӀ Аллагьдиз бегьер гъун патал, Месигьдин Беден кьинин куьмекдалди куьн Къанун патал кьена+. 5Чна чи гунагькар тӀебиатдив кьурвал уьмуьр тухудай чӀавуз Къанунди чак чи бедендин паяра чпин кар аквазвай гунагькар гьевесар уяхардай, ва абурун бегьер ажал тир. 6Гила лагьайтӀа, са мус ятӀани чун пацук кутур Къанун патал чун кьенвайла, виликдай хьиз, Къанундин гьарфунив кьурвал ваъ, цӀийикӀа, Руьгьдин куьмекдалди Аллагьдиз къуллугъун патал, чун азад авунва+.

7Им вуч лагьай чӀал я? Къанун гунагь я лагьай чӀал яни? Гьелбетда, ваъ. Амма гунагь вуч ятӀа заз чир жедачир, Къанун авачиртӀа. Мумкин тир, месела, заз нефс вуч ятӀа чир тахьун, Къанунди лугьузвачиртӀа: «Темягьда гьатмир»++. 8Гунагьди, и тагькимдай багьна жагъанваз, зи чанда вири жуьрейрин гьевесар арадал гъана, амма Къанун галачиз гунагьдал чан жедач+. 9Са мус ятӀани за Къанун течиз уьмуьр тухузвай, амма заз тагьким чир хьайи чӀавуз гунагьдал зи беденда чан атана, 10зун лагьайтӀа, кьена. КилигайтӀа, уьмуьр гъун лазим тир тагькимди ажал гъана,+
11вучиз лагьайтӀа гунагьди, тагьким вич гъиликиз, зун алцурарна ва Руьгьдин рекьяй кьиникьал гъана. 12Гьа икӀ Къанун пакди я, тагькимни пакди я, гьахъ-михьиди ва хъсанди я+.

13АкӀ хьайила, хъсанда заз ажал гъанани? Гьелбетда, ваъ! Амма гунагьди вич гунагь яз къалурун патал, хъсандан куьмекдалди вичин кар ийиз, зи чанда ажал арадал гъана. Ва гьа и саягъда, тагькимдин куьмекдалди, чаз гунагь гьикьван эйбежер ятӀа аквадай мумкинвал хьана.

14Къанун руьгьани тир чӀал чаз чизва. Зун лагьайтӀа беден авайди я, зун гунагьдиз лукӀвиле маса ганва. 15За вучзаватӀа, зун гъавурда акьазвач. Заз вуч кӀанзаватӀа за ийизвач, адан чкадал жуваз такӀанзавай кар ийизва+. 16Жуваз кӀан тийизвай кар за ийизватӀа, за идалди Къанун вич хъсан тирдахъ галаз разивал ийизва+. 17Гьа икӀ и кар за жува ваъ, зак квай гунагьди ийизва. 18Зак, зи бедендик, хъсан са затӀни квачирди заз чизва, вучиз лагьайтӀа заз хъсанвал ийиз кӀанзава, амма ийиз жезвач+. 19За ийизвайди заз ийиз кӀанзавай а хъсанвал туш. За жуваз тийиз кӀанзавай писвал ийизва+. 20Гьа икӀ, жуваз кӀан тийизвай кар за ийизватӀа, и кар ийизвайди зун ваъ, зак квай гунагь я.

21Гьа икӀ ина заз ихьтин къанунди кар ийизвайди жагъана: заз хъсанвал ийиз кӀанзавай чӀавуз гьасятда писвал атана акъатзава. 22Къенепатай за Аллагьдин Къанундал шадвалзава, 23амма заз зи беденда маса къанунди вичин кар ийизвайди аквазва. И къанунди зун рикӀяй вичелай рази тир къанундихъ галаз дяве тухузва ва закай зи бедендин паяра вичин кар ийизвай гунагьдин къанундин есир ийизва+. 24Бахт авачир инсан я зун! Зун ажал галай и бедендикай ни хилас авурай? 25И кар чи Ребби Иса Месигьдин куьмекдалди авур Аллагьдиз шукур хьурай!

Гьа икӀ, зун зи акьулдалди Аллагьдин Къанундин, амма бедендалди зун гунагьдин къанундин лукӀ я.

8

Руьгь галай уьмуьр

8^1Гила Иса Месигьдиз талукь тирбуруз са жуьрединни кар атӀун авач, 2вучиз лагьайтӀа уьмуьр гузвай Руьгьдин къанунди вун гунагьдинни ажалдин къанундикай Иса Месигьдин куьмекдалди азад авунва+. 3Чи гунагькар тӀебиат табий ийиз тахьай Къанундилай алакь тавурди Аллагьди авуна. Ада Вичин Хва инсандин гунагькар бедендиз ухшар беденда аваз ракъурна ва, Адакай чи гунагьрай къурбанд авуналди, гунагьдиз кар атӀана+. 4И кар Ада, гунагькар тӀебиатдив кьурвал ваъ, Руьгьдив кьурвал уьмуьр тухузвай чи арада Къанундин тагькимар кьилиз акъатун патал, авуна+.

5Гунагькар тӀебиатдив кьурвал уьмуьр тухузвайбурун къанажагъди и тӀебиатдиз вуч кӀанзаватӀа гьадакай фикирзава, амма Руьгьдив кьурвал уьмуьр тухузвайбурун къанажагъди Руьгьдиз вуч кӀанзаватӀа – гьадакай+. 6Гунагькар тӀебиатдай къвезвай къанажагъди ажалдихъ тухузва, амма Руьгьдай къвезвай фикирри уьмуьрдихъни ислягьвилихъ тухузва. 7Гунагькар къанажагъ Аллагьдихъ галаз душманвиле ава. А къанажагъ Аллагьдин Къанундиз табий жезвач, я адалай табий жез алакьни ийидач+. 8Гьавиляй гунагькар тӀебиатдин гьукумдик кваз уьмуьр тухузвайбурувай Аллагьдиз хуш крар ийиз жезвач.

9Амма Аллагьдин Руьгь рикӀивайни квек кваз аватӀа, куьн гунагькар тӀебиатдин гьукумдик ваъ, Руьгьдин гьукумдик ква. Месигьдин Руьгь квачирди Адаз талукь туш+. 10Месигь квек кваз аватӀа, куь беден гунагь себеб яз рекьида, амма Руьгьди куьн Аллагьдихъ галаз туьхкӀвейвиляй уьмуьрдив ацӀурда. 11Исадал кьейидалай кьулухъ чан Хкайдан Руьгь квек кваз уьмуьр тухузватӀа, Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан Хкайда квек кваз уьмуьр тухузвай Вичин Руьгьдалди куь ажал галай беденрални чан хкида+.

12Гьавиляй, стхаяр-вахар, гунагькар тӀебиатди чал илитӀзавай саягъда уьмуьр тухудайвал, чун адан буржуник квайбур туш. 13Куьне квел гунагькар тӀебиатди илитӀзавай саягъда уьмуьр тухузватӀа, куьн телеф жеда. Куьне Руьгьдалди гунагькар тӀебиатдин гьерекатар рекьизватӀа, квел чан жеда+. 14Вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Руьгьдин регьбервилик квай вири Аллагьдин веледар я+. 15Квев агакьнавайди идалай кьулухъни кичӀевиле уьмуьр тухун патал ганвай ва квекай лукӀар ийидай руьгь ваъ, квекай Аллагьдин веледар ийидай Руьгь я, Адалди чун Аллагьдихъни элкъвена рахазва: «Абба! Буба чан!»+
16Аллагьдин Руьгьдини чи руьгьдихъ галаз санал чун Аллагьдин веледар тирдан шагьидвалзава+. 17Чун рикӀивайни Адан веледар ятӀа, чун Аллагьдин ирссагьибарни я, Месигьдихъ галаз Гьадан ирссагьибарни я. Чна адахъ галаз санал азаб чӀугвазватӀа, чал Адахъ галаз санал баркаллани къведа+.

Инлай кьулухъ жедай баркалла

18Чи гилан азабар, чаз инлай кьулухъ ахъа жедай баркалладив гекъигайла, за са затӀни тушиз гьисабзава+. 19ГьикӀ лагьайтӀа халкь авунвай вирида сабур авачиз Аллагьдин веледар ашкара авун вилив хуьзва. 20-21Вучиз лагьайтӀа халкь авунвай вири затӀар уьмуьрдихъ мана авачирвилиз, хабарни такьуна, чеб муьтӀуьгъ Авурдан къастуналди табий авунай. Амма халкь авунвайдаз, Аллагьдин веледри къачудай хьтин баркалла алай азадвал къачун патал, кьиникьин гьукумдикай азад хьунин умуд ава+.

22Халкь авунвай вирибуру икьван чӀавалди, аял хазвай папа хьиз, цӀугъ ийизвайди ва азият чӀугвазвайди чаз чизва, 23неинки са гьабуру, чна вилив хуьзвайдан замин яз Руьгь агакьнавай чнани къенепатай цӀугъ ийизва, сабур авачиз, чун веледвилиз кьабулунал, яни чун михьиз азад хьунал вил алаз акъвазнава+. 24Чун хилас хьанва, амма им гьеле умуд я. Умуд, лагьайтӀа, вилиз аквазвайдахъ элкъвена жедач; са вуч ятӀа аквазватӀа, адак умуд кутун куьз я кьван+? 25Чна таквазвайдак умуд кутазватӀа, чна ам сабурдивди дурум гваз вилив хвена кӀанда.

26ГьакӀ чаз чи вири зайифвилера Руьгьдини куьмек гузва. Чаз куьн гьакъиндай дуьа авуна кӀандатӀани чизвач, амма Руьгьди Вичи гафаралди лугьуз тежедай агьар чӀугуналди чи гьакъиндай тавакъу ийизва. 27РикӀер Чирзавайдаз Руьгьдин фикир чизва, вучиз лагьайтӀа Руьгьди Аллагьдин къастунихъ галаз разивиле аваз пакбурун гьакъиндай тавакъу ийизва.

Иса Месигьдихъ ийизвай иманда Аллагьдин муьгьуьббат

28Чаз чизва хьи, Аллагьди Вич кӀандайбур ва Вичин ниятдив кьурвал эвернавайбур патал вири хийирдиз элкъуьрзава. 29Исадикай гзаф стхайрин-вахарин арада Сад лагьай велед хьун патал, Аллагьди виликамаз чир хьайибуруз Вичин Хцин къаматдиз ухшарбур хьун тайинарни авуна+. 30Вичи виликамаз тайинарайбуруз Ада эверни авуна, эверайбур гьахъ-михьивилиз акъудна ва гьахъ-михьивилиз акъуддайбурал баркаллани гъана+.

31Чна идакай вуч лугьун? Аллагь чи патал алатӀа, нивай чаз аксивал ийиз жеда+? 32Вичин Хцин гьайиф Татайда, амма Ам чун вири патал Гайида Адахъ галаз чаз вири гудачни бес+? 33Аллагьди хкягъайбурук ни тахсир кутада? Гьахъ-михьивилиз акъудзавайди Аллагь я+. 34Чаз нивай кар атӀуз жеда? Кьейиди Иса Месигь я; гьадалайни артух яз Адал чан хтана ва исятда Ам Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнава. Ада чи гьакъиндай тавакъуни ийизва+. 35Чун Месигьдин муьгьуьббатдивай куьвай къакъудиз жеда? Хажалатдивай ва я четинвилеривай? Чи геле къекъуьнивай ва я кашавай? КьецӀилвиливай ва я ажалдивай? 36Кхьенвайвал я:

«Ви паталай гьар юкъуз чун рекьизва,
кьасабханадиз гьалзавай хипериз хьиз
килигзава чаз»+.

37Амма вири и крарал чун кӀан Хьайидан куьмекдалди чна лап чӀехи гъалибвал къачузва+. 38-39Зун кӀевелай агъунва: Я ажалдивай, я уьмуьрдивай, я малаикривай, я гьукумривай, я алай аямдивай, я къведай аямдивай, я къуватривай, я кьакьанвиливай, я деринвиливай, я халкь авунвай кьван амайбурукай – са куьнивайни чун Аллагьди чи Ребби Иса Месигьди авур кардалди къалурай муьгьуьббатдивай къакъудиз жедач!+

9

Исраил ва Аллагьди гайи гаф

9^1Месигьдиз талукь касдиз кутугнавайвал, за гьакъикъат лугьузва ва табзавач. Заз и кардин гьакъиндай Пак Руьгьдин регьбервилик квай зи вижданди шагьидвалзава+. 2Зун гзаф пашман я, ва зи рикӀ эхир авачир тӀалдив ацӀанва. 3-4Ивидалди заз багърияр тир зи стхайрин – исраилвийрин чкадал заз жув негь авунайтӀа ва Месигьдивай къакъуднайтӀа кӀандай. Хвавилин ихтиярар, баркалла ва Аллагьдихъ галаз Икьрарар гьабурув агакьнай, абуруз Къанун, Аллагьдиз ибадат авун ва Ада гайи гафар гьабуруз ганай+. 5И халкьдин арадай бан-бубаяр акъатна, абурун арадай, инсандин тӀебиат хас яз, Месигь акъатнава. Адаз – виридан кьилел алай Аллагьдиз эбеди яз шукур хьурай. Амин.

6Амма им Аллагьдин Гаф къуватдай аватнава лагьай чӀал туш, вучиз лагьайтӀа Исраилдин вири халкь гьакъикъи Исраил туш+. 7Ибрагьиман вири эвледар адан гьакъикъи веледар туш. Кхьенва: «Ви тухум Исакьа давамарда»++. 8Им акӀ лагьай чӀал я хьи, Ибрагьиман вири эвледар Аллагьдин гьакъикъи веледар туш. Ибрагьиман гьакъикъи веледар Аллагьди гайи гаф низ талукь ятӀа, гьабур я+. 9И гаф и жуьреда ганай: «Тайинарнавай вахтунда Зун хкведа, ва Саррадиз хва жеда»++.

10Амма неинки са им хьана. Рефигъадин[*] кьве хцин бубани гьа сад тир – чи бан-буба Исакь+. 11Амма гьеле кьветхверар хадалди ва абуру са вуч ятӀани хъсан ва я пис кар ийидалди – Аллагьди хкягъайди+
12абурун крарилай ваъ, Эверзавайдалай Вичелай аслу хьун патал – Рефигъадиз лагьанай: «ЧӀехиди гъвечӀидаз лукӀ жеда»+. 13Идакай кхьенвайвал хьана: «Заз Якьуб кӀан хьана, Эсав такӀан».

14Им вуч лагьай чӀал я? Яраб Аллагь гьахъ туш жал? Гьелбетда, ваъ!+
15Ада Мусадиз лагьана:

«За низ регьим ийизватӀа, гьадаз регьим ийида,
низ инсаф ийизватӀа, гьадаз инсаф ийида»++.

16Гьавиляй метлеб инсандин гьевесдихъ ва я алахъунихъ ваъ, Аллагьдин регьимдихъ ава. 17Каламда Аллагьди фиръавандиз лугьузва: «Ви винел Зи къуват къалурун патал ва вири чилел Зи ТӀвар машгьур авун патал За вун хкажна»++. 18Гьавиляй Аллагьди регьим кӀандайбуруз регьим ийизва, терсвал ийиз кӀанзавайбуруз терсвал ийизва.

Аллагьдин регьим ва Адан хъел

19Са ни ятӀани заз лугьун мумкин я: «АкӀ хьайила, вучиз Ада чак тахсир кутазва? Адан къастунин хура нивай акъвазиз жеда?»+
20Бес вун вуж я кьван, инсан, Аллагьдихъ галаз гьуьжетар ийиз? Гъилерив авунвай затӀуни вич авунвай касдиз лугьузвани кьван: «Вуна вучиз зун ихьтинди яз авуна?» 21ХъенчӀин къапарин устӀардиз чепедин гьа са кӀусуникай гьуьрмет авайбурун межлисда ва я агъуз дережадин крара гъиликдай къаб-къажах гьазурдай ихтияр авачни кьван+? 22Вичин хъел ва къуват къалуриз кӀанзавай Аллагьди Вичиз хъел гъизвайбур ва терг авун патал гьазурнавайбур яргъалди эхзавайла, вучда кьван? 23Вичиз регьим низ ийиз кӀанзаватӀа ва вуж Ада баркалла патал гьазурнаватӀа, гьабуралди виридаз Вичин баркалладин девлет къалурун патал Аллагьди икӀ ийиз хьайитӀа, вучда кьван? 24Ада эвер чаз ийизва, чун тек са чувудрикай ваъ, муькуьбурукайни я+. 25Гьашидин ктабда Аллагьди лугьузвайвал жезва:

«За „Зи халкь“ лугьуда Зи халкь туширдаз;
кӀан тийизвайдаз „кӀаниди“ лугьуда»,+

26ва

«„Куьн Зи халкь туш“ лагьанвай чкада
абуруз „чан алай Аллагьдин рухваяр“ лугьуда».

27Яшая Исраилдикай икӀ лугьуз гьарайзава:

«Исраилдин рухваяр кьадардалди гьуьлуьн къум кьван яз хьайитӀани,
анжах тӀимилбур хилас жеда,

28вучиз лагьайтӀа, Реббиди виликамаз малумарай кар

Вичи чилел кьетӀидаказ ва фад-фад кьилиз акъудда».

29Мадни Яшая виликамаз лагьайвал:

«Къуватрин Реббиди
сагъ яз амукьайбур са шумуд туначиртӀа,
чун Садумдиз ухшар жедай,
Гамур хьиз жедай чун».

Исраил ва Шад Хабар

30Гила чна вуч лугьун? Гьахъ-михьивилихъ камни къачун тавур мажусийрив гьахъ-михьивал агакьна. И гьахъ-михьивал имандай гузва+. 31Муькуь патахъай, хкянавай Исраилди Аллагьдихъ галаз вич дуьз тухуз тадай Къанун жагъурзавай, амма абуруз Ам жагъанвач+. 32Вучиз? Вучиз лагьайтӀа абуруз а гьахъ-михьивал имандив кьурвал ваъ, крарив кьурвал къачуз кӀан хьана. ГалкӀидай къванцихъ абурун кӀвач галкӀана. 33Идакай кхьенва:

«Ингье За Сигьандал кӀвач галкӀидай Къван эцигзава,

Раг эцигзава, вич себеб яз инсанар алукьдай,
амма Адахъ иман ийизвайдаз регъуь жедач»+.

10

10^1Стхаяр-вахар, зи рикӀин мурад ва за Аллагьдиз ийизвай дуьа зи халкьдин векилар хилас хьун паталай я. 2Зун абуру гъайрадалди[*] Аллагьдихъ ялзавайдан шагьид я, амма абурун гъайра чирвиле бине авунвайди туш+. 3Аллагьди гузвай гьахъ-михьивилин гъавурда такьаз ва чпин хсуси алахъунралди гьахъ-михьивилив агакьиз кӀанз, абур Аллагьдин гьахъ-михьивилихъ тухузвай рекьиз муьтӀуьгъ хьанач+. 4Месигь Къанундин мурад я, инлай кьулухъ гьахъ-михьивал имандаллай гьар садав агакьзава+.

Вирибур патал хиласвал

5Къанундив кьур гьахъ-михьивал Мусади икӀ кхьена къалурзава: «ШартӀар-къайдаяр кьилиз акъудзавайдал абур себеб яз чан алаз жеда»++. 6-7Иман гвай касдикай имандив кьурвал гузвай гьахъ-михьивили Каламда лугьузва: цаварай Месигь гъун патал «Цаварал вуж хкаж жеда?»+. Ва я: кьенвайбурукай Месигьдал чан хкун патал «„Гургусдиз[*] вуж эвичӀда?“ – лагьана хабар кьамир»++. 8Амма гьахъ-михьивили вуч лугьузва? «Гаф ваз мукьва я, ам ви мецел ала ва ви рикӀе ава». Им чна вичикай вяз ийизвай имандикай тир гьа гаф я!+
9Вуна Иса Ребби я лугьуз тестикьзаватӀа ва Аллагьди Адал кьейидалай кьулухъ чан хкайдахъ вуна мецелди ва рикӀелди иман ийизватӀа, вун хилас жеда+. 10Вучиз лагьайтӀа рикӀелди иман авуни инсандиз гьахъ-михьивал гузва, мецелди тестикь авур шагьидвили хиласвал гъизва.

11Каламди лугьузва эхир: «Адахъ иман ийизвайдаз садрани регъуь жедач»+. 12И карда чувуддинни муькуьдан арада са тафаватни авач – гьа са Ребби виридан Ребби язва ва Ада Вичиз эверзавай вирибуруз булдаказ нуьсрет гузва+. 13ГьикӀ лагьайтӀа «Реббидиз эверай гьар сад хилас жеда»+.

14Амма абуру чпи иман Тавурдаз гьикӀ эверрай? Вичикай ван Тахьайдаз гьикӀ иман ийида? Абуруз садани вяз ийиз тахьайтӀа, гьикӀ ван жеда+? 15Ракъурнавайди тушиз, са нивай ятӀани вяз гьикӀ ийиз жеда? Кхьенвайвал я: «Шад Хабардикай вяз ийизвайбурун кӀвачер хупӀ иер тушни!»

16Амма Шад Хабардиз вири муьтӀуьгъ хьанач. ГьикӀ лагьайтӀа, Яшая лугьузва: «Я Ребби, чавай ван хьайидан вуж чӀалахъ хьана?»+
17Гьа икӀ ван хьайи хабардилай, Месигьдикай тир гафунилай иман къвезва+. 18Амма за хабар кьазва: абуруз ван хьаначни бес? Гьелбетда, ван хьана, гьикӀ лагьайтӀа кхьенва:

«Абурун ван физва вири чил тирвал,
абурун гафар агакьзава а кьилив кьван дуьньядин».

19ИкӀ тирла, за хабар кьазва: Исраил идан гъавурда акьазвачир жеди? Сифте яз бес Мусадини Аллагьдин гафаралди лагьанай эхир:

«Чпиз халкь я лугьуз тежербурун куьмекдалди
За квек гъайра[*] уяхарда;
ахмакь халкьдалди За квек хъел кутада»++.

20Яшая лагьайтӀа викӀегьдаказ Аллагьдин гафар лугьузва:

«Захъ къекъуьн тавурбуруз жагъанва Зун;

Завай хабар такьурбуруз ахъа хьанва Зун».

21Амма Исраилдикай Яшая лугьузва:

«Яргъи югъди За Зи Гъилер яргъи авунай
муьтӀуьгъ тушир ва аси халкьдиз».

11

Аллагьди Вичин халкь инкар тавун

11^1Гьавиляй за хабар кьазва: Аллагьди Вичин халкь инкарнани кьван? Гьелбетда, ваъ! Зун жув исраилви, Бунъяминан тайифадай тир Ибрагьиман эвлед я эхир+. 2Аллагьди лап фадлай хкягъай Вичин халкь инкарнач.

ГьикӀ лагьайтӀа Ильяса, Каламдай мисалар гъиз, Аллагьдин вилик гьикӀ Исраилдик тахсирар кутунатӀа квез чизва: 3«Ребби, Ви пайгъамбарарни яна кьена, Ви къурбанганар чукӀурна. Тек са зун амукьна, ва абур зун кьин патал алахънава».

4Амма Аллагьди адаз вуч жаваб гана? «За Жуваз Багьалан[*] вилик метӀер чилиз ягъ тавур ирид агъзур кас хвена!» 5Аллагьдин берекатдив кьурвал хкянавайбур са кьадар исятдани ава+. 6Берекатдив кьурвал хкянавайбур ятӀа, абур крариз килигна хкянавайбур туш, тахьайтӀа берекатдикай берекат жедачир.

7АкӀ ятӀа, вуч хьана бес? Исраилди куьхъди гьерекат авунатӀа, адаз гьам гьатнач, анжах хкягъайбуруз гьатна, амайбур, лагьайтӀа, терс хьана+. 8Кхьенвайвал хьана:

«Гьисс тийирбур авуна абурукай Аллагьди,
абуруз такун патал, Ада абурун вилер агална,
абуруз ван татун патал, япар агална
та къенин йикъал къведалди»++.

9Давуда лугьузва:

«Къуй абурун суфрадикай абуруз кемен ва желе хьурай,
кӀвач галкӀидай къван хьурай, кьисас хьурай.

10Абуруз такун патал, вилер буьркьуь хьурай,
абурун кӀулар какур хьурай».

Маса халкьар хилас авун

11Гьа икӀ за хабар кьазва: Эбеди яз агъуз хьун патал, чувудар татаб хьана жеди? Гьелбетда, ваъ! Амма абур чпин тахсирда агъуз аватуни маса халкьариз исраилвийрик чпикни гъайра[*] гзафардай хиласвал гъана. 12Абур агъуз аватуни дуьньядиз девлет гъанатӀа ва абуруз хьайи зиянри муькуьбуруз девлет гъанатӀа, абур имандал атуни гьихьтин чӀехи девлет гъида!

13За квез лугьузва, чувудар туширбур. Куь илчи яз, за зи къуллугъдиз чӀехи къимет гузва+. 14За са гьикӀ ятӀани абурун гъайра туьнт ийида ва идалди зи халкьдикай са бязибур хьайитӀани хилас ийида лагьана умудзава. 15ГьикӀ лагьайтӀа, Аллагьди инкар авуни дуьньядиз туькӀуьн хъувун гъанатӀа, Ада абур мад гъилера кьабулуникай вуч жеда, им кьейидалай кьулухъ чан хтай хьтин кар жедачни+? 16Тинидин са пай Аллагьдиз талукьарнавайди ятӀа, вири тини Гьадаз талукьарнавайди я; дувул Аллагьдиз талукьарнаватӀа, хилерни Гьадаз талукьарнавайди я+.

17Къени зейтундин кьилди хилер ханваз, вун, чӀуру зейтун, абурун чкадал кӀалам яз илигнаватӀа ва вуна зейтун тарцин мижедикай хъвазватӀа,+
18вун абурулай хъсан я лугьуз дамахармир. Вуна вун вине кьазватӀа, дувул вуна ваъ, дувулди вун кьазвайдакай фикир ая. 19Белки, вуна лугьуда: «Хилер, зун кӀалам яз илигун патал, хайиди я». 20Эхь. Абур чпихъ иман авачирвилиз килигна хайиди я, амма вун иман себеб яз кӀевиз акъвазнава. Гьавиляй дамах къачумир, амма кичӀе хьухь. 21ГьикӀ лагьайтӀа Аллагьди тӀебии хилериз инсаф авуначтӀа, Ада вазни инсаф ийидач+.

22Аллагьдин дугъривиликай ва кӀевивал авуникай фикир ая: къакъатайбурухъ галаз кӀевивал авуникай ва вахъ галаз дугъри хьуникай, вични ахьтин шартӀуналди хьи, вуна Адан дугъривилик умуд кутазвай кьван гагьда уьмуьр тухун давамарзава, тахьайтӀа вунни атӀуда. 23Чувудар иман гвачиз амукь тавуртӀа, абур мадни кӀалам яз илигда, вучиз лагьайтӀа Аллагьдихъ абур мад илигдай къуват ава. 24Вун тӀебиатда чӀуру зейтун тарцелай атӀанатӀа ва тӀебиатдиз акси яз къени тарцел кӀалам яз илигнаватӀа, генани хъсандиз тӀебии хилери чпиз мукьва тарцел чка кьада!

Исраилдиз жедай хиласвал

25Стхаяр-вахар, куьне куьн квез авайдалай артух акьул авайбур яз гьисаб тавун патал, заз куьн ихьтин сирдикай са хабарни авачиз таз кӀанзавач: муькуь халкьарикай тирбур вири тамамдиз Аллагьдин рекьел къведалди, Исраилда авайбурун са кьадар терс жеда. 26И саягъда, кхьенвайвал, вири Исраил хилас жеда:

«Сигьандилай Хиласдайди къведа.

Якьубан эвледривай чалкечирвал Ада яргъа ийида.

27Абурухъ галаз им я Зи Икьрар
абурулай гунагьар алудай чӀавуз».

28Шад Хабардикай рахун хьайитӀа, и Хабар квев агакьун патал, абурукай куь хатурдай душманар хьана, амма хкягъуникай рахайтӀа, абур Аллагьдиз бан-бубайрин хатурдай кӀан я+. 29Аллагьдин паяр Ада Вичи къуватдай вегьин тийидайбур я, ва Ада Вичи эвер гайибур гадарзавач. 30Куьн виликдай Аллагьдиз муьтӀуьгъбур тушир, амма гила абур муьтӀуьгъ тахьуниз килигна Аллагьди квез регьим авуна+. 31Гила исраилвиярни гьа саягъда муьтӀуьгъ тахьана ава, ва гьа икӀ абурузни регьим авун патал Аллагьди квез регьим авунва. 32Аллагьди, вири халкьариз регьим авун патал, абур, садни хкуд тавуна, муьтӀуьгъ тежервилин рекьяй тухвана.

Чун аламатдин рекьерай тухузвай Аллагьдиз шукур

33Аллагьдин девлетдин, камалдин ва чирвилин деринвал вуч я!

Кьиле гьакь тийирбур я Адан къарарар,
чириз тежербур я Адан рекьер!+
34«Ни кьатӀана Реббидин акьул
ва я вуж я Адаз меслятар гузвайди?»+
35«Ни Адав са чӀавуз бурж вугана,
адав Ада бурж вахгана кӀандайвал?»
36Вири крар Гьадалай, Гьадалди,
Гьам паталди я.
Шукур хьурай Адаз даим! Амин+.

12

Аллагьди кьабулдай уьмуьр

12^1Гьавиляй за квез Аллагьдин регьимдин хатурдай тагькимзава, стхаяр-вахар, куь беденар чан алай, пак ва Аллагьдиз кӀани савкьватар яз гъваш. Гьа им куьн патал кутугай, куьне Адаз ийизвай къуллугъ жеда+. 2И дуьньядин уьмуьрдин къайдадихъ галаз кьамир, амма дегиш хьухь, квевай Аллагьдин къаст, яни хъсанвал, менфятвал ва тамамвал, кьатӀуз хьун патал, куь акьул цӀийи хъия+.

3Заз ганвай берекатдив кьурвал за квекай гьар садаз лугьузва: куьне куьн са акьван артух яз кьамир, кьил кьилеллаз, Аллагьди гьар садаз ганвай имандин уьлчмедалди куьне квекай веревирд ая+. 4Гьар садахъ са беден ва адахъ гзаф паяр авайвал, амма а паяриз гьардаз вичин везифа авайвал,+
5Месигьдиз талукь чакайни са беден жезва, ва чун вири сад садаз талукь я+. 6Чаз ганвай берекатдив кьурвал чав жуьреба-жуьре паяр агакьнава. Са нихъ ятӀани пайгъамбарвал авунин пай аватӀа, къуй ада вичиз ганвай имандив кьурвал пайгъамбарвал авурай;+
7им масадбуруз къуллугъ авунин пай ятӀа, къуй къуллугърай; им муаллимвал авунин пай ятӀа, къуй чирвилер гурай;+
8им кӀубанар ва тагьким авунин пай ятӀа, къуй гьакӀ авурай; им муьгьтежбуруз куьмек гунин пай ятӀа, къуй жумартдаказ гурай; им гьакимвал ийиз алакьунин пай ятӀа, къуй гьакъисагъвилелди[*] гьакимвал авурай; им мергьамет гваз хьунин пай ятӀа, къуй а алакьун шадвилелди къалуррай+.

9Къуй куь муьгьуьббат рикӀин сидкьидай хьурай. Писвал такӀан хьухь ва хъсанвал яхъ+. 10Садаз сад стхаяр-вахар хьиз рикӀелди кӀан хьухь. Сада сад жувалай вине яхъ+. 11Къуй куь гьакъисагъвал[*] зайиф тахьурай, Реббидин Руьгьди квекай цӀай квайбур авурай, Реббидиз къуллугъ ая. 12Умудда шад хьухь, азабра сабур хуьх, дуьада дегиш тахьана амукь+. 13Аллагьдиз талукь ксариз, абур муьгьтежвиле авайла, куьмек це, мугьманар кӀан хьухь+.

14Куь геле къекъвезвайбуруз нуьсрет це – абуруз хийир-дуьа ая, лянет гумир+. 15Шадвалзавайбурухъ галаз шадвал ая, шехьзавайбурухъ галаз шехьа+. 16Сад садахъ галаз меслятвиле аваз уьмуьр твах. Лавгъа жемир, виниз тушир дережадин инсанрихъ галазни рафтарвал ийиз хьухь. Куьне куьн са акьван артух яз кьамир+. 17Садазни писвиляй писвал ийимир, виридаз анжах хъсанвал ая+. 18Виридахъ галаз квелай алакьзавай кьван ислягьвилелди уьмуьр твах+. 19Зи дустар, куьне куь паталай кьисас къачумир, Аллагьдин хъел патал чка тур, гьикӀ лагьайтӀа Реббиди Каламда лугьузва: «Кьисас Зи Гъиле тур, За эвез гуда»++. 20Аксина:

«Ви душмандиз гишин ятӀа, фу це адаз,
хъваз кӀанзаватӀа, яд це адаз.

ИкӀ авуналди, вуна адан кьилел жуьгьенар
кӀватӀда»+.

21Жувал писвилив гъалиб жез тамир, амма хъсанвиливди писвилел гъалибвал къачу.

13

Гьукумдикай

13^1Гьар са кас кьилевай гьукумдиз табий хьун лазим я, вучиз лагьайтӀа Аллагьди эциг тавунвай гьукум авач. Авай кьван вири гьукумар Аллагьди эцигнавайбур я+. 2Гьавиляй гьукумдиз акси яз къарагъзавайди Аллагьди эцигнавайдаз акси яз къарагъзава. ИкӀ ийизвайда вичин дуван ийидайвал ийизва. 3Гьакимрикай хъсанвал ийизвайбуруз ваъ, писвал ийизвайбуруз кичӀе я. Гьукумдин вилик кичӀевал авачиз уьмуьр тухуз кӀанзаватӀа, хъсанвал ая, ва ваз адан патай аферин къведа. 4Гьукумдин векил Аллагьдин лукӀ я, ам ви хийирдиз я. Вуна писвал ийизватӀа, кӀевиз акъваз, адав тур гьавая гвайди туш гьа. Ам Аллагьдин лукӀ я; ада писвал ийизвайбуруз Аллагьди атӀанвай кар кьазва+. 5ГьакӀ хьайила гьукумдиз неинки жазадихъай кичӀевиляй, гьакӀни виждандив кьурвал табий хьана кӀанда.

6Гьавиляй куьне харжар гузва, вучиз лагьайтӀа гьукумдин кьилевайбур Аллагьдин, чеб чпин кардиз бахшзавай лукӀар я. 7ГьакӀ хьайила виридаз низ вуч гун лазим ятӀа це: садаз – харж, муькуьдаз – эхцигай къимет, низ гьуьрмет герек ятӀа, гьадаз – гьуьрмет, нихъай кичӀе ятӀа, гьадахъай кичӀе хьухь+.

Муьгьуьббат – Къанун кьилиз акъудун

8Тек са муьгьуьббатда сад садан буржуник хьунилай гъейри, мад са куьналдини саданни буржуник жемир, вучиз лагьайтӀа масад кӀанзавайда Къанун кьилиз акъуднава+. 9Ингье гьа им я «зинавал ийимир», «яна рекьимир», «чуьнуьхмир», «темягьда гьатмир»+ лагьай весийрин мана, ва амай маса тагькимрин манани сад я – «жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»++. 10Муьгьуьббатди мукьув гвайдаз писвал ийизвач, гьавиляй муьгьуьббат вич – Къанун кьилиз акъудун я+.

Эхир мукьва хьун

11Гьа икӀ, куьн ахварикай кватдай вахт атанвайди квез чизва, вучиз лагьайтӀа чи хиласвал чун имандал атай чӀавалай исятда хейлин мукьва хьанва+. 12Йиф эхирдив агакьзава, ва югъ мукьва жезва. ГьакӀ хьайила ша чна мичӀивилин крар тан ва экуьнин кьеркьер алукӀин+. 13Лайихдаказ, чиркин тӀуьнрик-хъунрик, сархушвилик, явавилик, туьнтвилик, къалмакъалдик ва пехилвилик экечӀ тавуна, уьмуьр тухун+. 14Ребби Иса Месигьдин къамат алукӀа ва жуван гунагькар тӀебиатдиз ва адан гьевесриз кӀандайвал авуникай фикирмир+.

14

Имандал кӀевибурукай ва зайифбурукай

14^1Имандал зайиф инсан, адан фикиррикай гьуьжет тавуна, кьабул ая+. 2Садан иманди адаз вири недай ихтияр гузва, амма имандал зайифда анжах салан майваяр незва+. 3Вири незвай кас акӀ тийизвайдаз виняй килигна кӀандач, ва са вуч ятӀани тинезвайда незвайдак тахсир кутуна кӀандач, вучиз лагьайтӀа а кас Аллагьди кьабулнава+. 4Чарадан лукӀрак тахсир кутаз вун вуж я кьван? Ам вичин иесидин патал кӀвачел акъвазнавани ва я ярх жезвани тафават авач, ам мад кӀвачел акъвазар хъийида, вучиз лагьайтӀа иесидивай ам кӀвачел акъвазариз жеда+.

5Са ни ятӀани йикъар важиб тирбур ва я тӀимил важиб тирбур яз чара ийизва, амма масад патал вири йикъар сад хьтинбур я. Къуй гьар сад вичин фикиррал кӀевиз акъвазрай+. 6Са югъ муькуьдалай важиб яз гьисабзавайда и кар Ребби патал ийизва. Са вуч ятӀани незвайда Ребби патал незва, вучиз лагьайтӀа и тӀуьнай ада Аллагьдиз шукур ийизва. И затӀ тинезвайдани Ребби патал незвач ва Аллагьдиз шукурзава+. 7Чакай садани жув паталди уьмуьр тухузвач ва садни жув паталди рекьизвач+. 8Чна уьмуьр тухузватӀа, Ребби патал уьмуьр тухузва. РекьизватӀа, мадни Аллагь патал рекьизва. Чна уьмуьр тухузвани ва я чун рекьизвани – Гьадаз талукь я+.

9ГьикӀ лагьайтӀа и кар патал Месигьни кьена ва чан хтана, Адакай чан алайбурунни, кьенвайбурунни Агъа хьана+. 10Бес вучиз вуна жуван стхадик тахсир кутазва ва я вучиз адаз винедай килигзава? Чун вири Аллагьдин дувандин вилик акъвазда эхир+. 11Кхьенва кьван:

«За жуван уьмуьрдал кьин кьазва, – лугьузва Реббиди, –
турус я: зи вилик гьар са мет яда чилиз,
гьар са меци шагьидвалда Аллагьдин»+.

12Гьа икӀ чакай гьар сада жуван паталай Аллагьдин вилик жаваб гуда+.

13Гьавиляй мад сада садак тахсир кутун техъйин. Куь стхадин кӀвач галкӀидай ва ам гунагьдал гъидай хьтин мад са карни тахъвун патал, жув жувал мукъаят хьухь+. 14Вич вичелай чиркин са тӀуьнни авачирди заз, Ребби Исадихъ иман ийизвайдаз, чизва ва идахъ зун кӀевелай агъунва. Амма инсанди са вуч ятӀани чиркин яз гьисабзаватӀа, ам гьа кас патал чиркин я+. 15Вуна незвай тӀуьн себеб яз ви стхадин-вахан намусдик хкӀазватӀа, вун муьгьуьббатдив кьурвал эгечӀзавач. Вич патал Месигь кьейи стха жуван тӀуьналди барбатӀмир+. 16Куьне хъсанди яз гьисабзавайдаз себ гудай багьна инсанриз гумир. 17Аллагьдин Пачагьлугъ тӀуьникайни хъуникай ваъ, Пак Руьгьди гузвай гьахъ-михьивиликай, ислягьвиликай ва шадвиликай ибарат я+. 18А саягъда Месигьдиз къуллугъзавайда Аллагьдиз шадвал гузва ва инсанрин патай разивал къачузва.

19Гьа икӀ ислягьвилихъ ва сада садаз несигьат гунихъ тухузвай крар авун патал, ша чна вири къуватар эцигин+. 20ТӀуьн себеб яз Аллагьдин крар чӀурмир. Вири тӀуьн михьиди я, амма жуван мукьув гвайди тӀуьнин куьмекдалди гунагьдал гъизвайда пис кар ийизва+. 21Як туьтӀуьн, чехир тахъун ва ви стха татабарзавай са карни тавун хъсан я. 22И гьакъиндай ви фикир Аллагьдин вилик кьилдин ви фикир яз хьурай. Жува хкянавайдай жувак тахсир кутун тийизвайди бахтавар я. 23Нез ва гьа са вахтунда вичи кьетӀнавай кар дуьзди тирдал шак гъизвайдак гьакӀни тахсир кутунва, вучиз лагьайтӀа ада вичин имандив кьадайвал ийизвач. Имандив кьан тийизвай вири лагьайтӀа, гунагь я.

15

15^1Чна, къуват авай са иманийри, зайифбуруз абурун зайифвилер ялиз куьмекна кӀанда ва чна чаз кӀандайвал авуна виже къведач+. 2Чакай гьар сад, жуван мукьув гвайдаз кӀандайвал ийиз ва ам Руьгьдин рекьяй чӀехи хьунин къайгъу чӀугваз, адаз кӀани кардихъ гелкъвена кӀанда+. 3Месигьди Вичини Вичиз кӀандайвал ийизвачир, амма, кхьенвайвал: «Вакай чӀуру гафар лугьузвайбурун русвагьвилер Зал аватна»+. 4ГьикӀ лагьайтӀа, чав Каламдай агакьзавай сабурдалди ва кӀубанвилелди, чаз умуд хьун патал, Каламда авай вири квез чирвилер гун патал виликамаз кхьенвайди я+.

5Къуй сабурни кӀубанвал гузвай Аллагьди квев, Иса Месигьдин терефдарриз кутугайвал, сад садахъ галаз меслятвиле аваз уьмуьр тухуз турай,+
6куьне вирида сад хьиз, са сивяй Аллагьдин, чи Ребби Иса Месигьдин Бубадин тарифдайвал авурай.

Иса чувудар патални, маса халкьар патални атанва

7Аллагьдиз шукур авунин гьуьрметдай сада сад Месигьди куьн кьабулайвал кьабула. 8-9За квез лугьузва: Аллагьди бан-бубайриз гайи гафар тестикьарун патал, Аллагьдиз вафа къалурун патал, ва гьакӀни, кхьенвайвал, маса халкьаривайни Аллагьдиз Адан регьимдай шукур ийиз хьун патал, Месигьдикай чувудрин лукӀ хьана:

«И кардай за Ваз шукур ийида маса халкьарин арада,

Ви ТӀварцӀин тариф за ийида»+.

10Ва мад кхьенва:

«Шад хьухь, халкьар, Адан халкьдихъ галаз!»++

11Ва мадни:

«Шукур ая Реббидиз, вири инсанар!

Адаз тарифдин мани лагь, вири халкьар!»

12ГьакӀни Яшая лугьузва:

«Ишаян Дувандилай Сад къведа
ва хкаж жеда, халкьар идара авун паталди,
халкьар Адак умуд кваз жеда».

13Къуй умуддин чешме тир Аллагьди, куь имандалди куьн гьар жуьредин шадвиливни саламатвилив ацӀуррай. Пак Руьгьдин къуватдин куьмекдалди квез умудрин булвал гурай.

Павел муькуь халкьарин илчи я

14Зи стхаяр-вахар, куьн хъсанвилив, гьар жуьредин чирвилерив ацӀанвайдахъ ва квевай садавай садаз несигьат гуз жедайдахъ зун тамамдиз агъунва. 15ЯтӀани и чарче за викӀегьдаказ бязи затӀар куь рикӀел хкизва, вучиз лагьайтӀа Аллагьди заз ганвай Вичин берекатдив кьурвал 16зал муькуь халкьар патал Иса Месигьдиз къуллугъзавайди хьун тапшуругъ авунва. Муькуь халкьарикай тирбур Пак Руьгьдалди Аллагьдиз талукь авунвай, Аллагьдиз хуш тир къурбанд хьиз, Аллагьдиз гъун патал, Шад Хабардикай муштулухар гуз, за Адаз къуллугъ ийиз зегьмет чӀугвазва+.

17Гьа икӀ, анжах Иса Месигьдин крарал бине кьуна, завай Аллагьдиз ийизвай жуван къуллугъдал дамахариз жеда. 18Вири халкьар Аллагьдиз табий хьунал гъун патал, Месигьди зи куьмекдалди авурдалай гъейри, маса са куьникайни завай лугьуз жедач. Ада и кар гафуналди ва кардалди, 19аламатрин ва керемат-ишарайрин къуватдалди, Аллагьдин Руьгьдин къудратдалди кьилиз акъудна. АкӀ хьайила за и къуллугъ кьилиз акъудна: Месигьдикай Шад Хабардикай Ярусалимдилай та ИлирикӀдал къведалди муштулухар гун+. 20Зи алахъун Шад Хабардикай муштулух Месигьдикай гьеле чин тийизвай чкада гун хьана. Заз чарадан хандакӀдал эцигунар ийиз ваъ,+
21амма кхьенвай гафар кьилиз акъудиз кӀан хьана:

«Чпиз Адакай лугьун тавунвайбуруз аквада,
ван тахьайбурни гъавурда акьада».

22Зи гьа и къуллугъ, зун куь патав къвез гзаф гъилера алахънатӀани, къвез тахьунин себеб хьана+.

Павелаз Римдиз физ кӀан хьунин ниятар

23Гила за и вилаятра жуван зегьмет куьтягьнава. Ва гзаф йисара заз куь патав къвез кӀанзавайвиляй,+
24Испандиз фидайла, заз и кар ийиз кӀанзава. Гьаниз фидай рекье за квел кьил чӀугвадайдак ва за куь арада хьуникай са тӀимил лезет къачурдалай гуьгъуьниз заз куьне рехъ давамариз куьмекдайдак за умуд кутазва. 25Исятда лагьайтӀа, зун Ярусалимда уьмуьр тухузвай, Месигьдиз талукьбуруз къуллугъун патал аниз физва,+
26вучиз лагьайтӀа МакӀеданда ва Ахайда авай иманийрин кӀватӀалри Ярусалимда уьмуьр тухузвай, Месигьдиз талукь кесибар патал садакьаяр кӀватӀун кьетӀнава+. 27Абуру икӀ авун чпи кьетӀнава, гьикӀ лагьайтӀа абур гьакъикъатдани и кесибрин вилик буржуник ква. Чувудри чпин Руьгьдин нуьсретар абурухъ галаз пайнатӀа, гьакӀ абуруни чпин патай чувудрихъ галаз дуланажагъдин няметар гуналди куьмекун лазим я+. 28За и тапшуругъ кьилиз акъудайдалай ва кӀватӀайди абурув вугайдалай гуьгъуьниз захъ Испандиз финин ният ава ва фидай рекье квелни кьил чӀугваз кӀанзава. 29Зун куь патав атайла, за квез Месигьдин нуьсрет тамамдиз гъидайди заз чизва.

30За квез минетзава, стхаяр-вахар, чи Ребби Иса Месигьдин ва Руьгьдин муьгьуьббатдин хатурдай, зи гьакъиндай Аллагьдиз дуьа авуналди, заз зи женгина куьмек це. 31Ягьудатда зун иман гвачирбурукай хилас хьунин гьакъиндай ва Ярусалимда Месигьдиз талукь уьмуьр тухузвайбуру зи къуллугъ хъсандиз кьабулунин гьакъиндай дуьаяр ая+. 32Аллагьди гайитӀа, гьа чӀавуз завай куь патав шаддаказ къвез жеда, ва чавай санал ял ягъиз жеда+. 33Къуй саламатвилин чешме язвай Аллагь квехъ виридахъ галаз хьурай. Амин+.

16

Эхиримжи меслятар ва саламар

16^1За иманда чи вах, Кинхерейда авай иманийрин кӀватӀалдин шемас Фуьба куь кӀватӀалда кьабулун патал квез меслят къалурзава+. 2Ам Ребби патал, Аллагьдиз талукьбуруз кутугайвал, кьабул ая, адаз вуч лазим хьайитӀани, вири жигьетрай куьмек це. Ада вичини гзафбуруз, гьабурукай яз зазни, куьмекар гайиди я+.

3Иса Месигьдиз ийизвай къуллугъда зи амадагар язвай ПрискӀадизни Акуьлаз саламар лагь+. 4Зи гьуьрметдай абуру чпин уьмуьр хатадик кутаз хьанай, абуруз неинки са за, гьакӀни муькуь халкьарикай тир иманийрин вири кӀватӀалрини сагърай лугьузва. 5Абурун кӀвале кӀватӀ жезвай иманийрин кӀватӀалдизни саламар.

Асия вилаятда Месигьдихъ сифтегьанди яз иман авур зи играми дуст ЭпенетӀаз саламар+. 6Куьн паталди гьакъисагъвилелди[*] зегьмет чӀугур Майрамаз саламар. 7Захъ галаз санал къазаматда хьайи, чеб зи халкьдикай язвай АндраникӀазни Юниядиз саламар. Абур илчийрин арада машгьур я ва абуру гьеле залай вилик Месигьдихъ иман авуна.

8Реббидалди заз кӀани Ампулатаз саламар. 9Месигьдиз ийизвай къуллугъда чи амадаг Урбаназ саламар ва зи играми дуст Истехуьзаз саламар. 10Вичи Месигьдиз вафа хуьзвай ва синагърай акъатнавай АпӀелесаз саламар. АристӀапалан кӀвалевай виридаз саламар. 11Вич зи халкьдикай язвай Гьиридуназ саламар. Наркисан кӀвалевайбурукай чеб Реббидиз талукьбуруз саламар. 12Ребби патал зегьмет чӀугвазвай папар язвай ТӀуьрифеназни ТӀуьрифасаз саламар. Ребби патал гьакъисагъдиз зегьмет чӀугвазвай играми Перисазни саламар.

13Реббиди хкянавайди язвай Руф стхадиз ва вичикай зазни диде хьанвай адан дидедиз саламар+. 14АсинкӀиритӀаз, Ифлеганаз, Гьермадиз, ПӀатӀраваз, Гьермесаз ва абурухъ галай стхайриз саламар. 15Филалаз ва Юлиятдиз, Ниреяз ва адан вахаз, гьакӀни АлуьмпӀаз ва абурухъ галайбуруз, Месигьдиз талукь вирибуруз саламар.

16Пак темендалди сада садаз салам це. Месигьдиз талукьбурун вири кӀватӀалри квез саламар лугьузва+.

17За квевай, стхаяр-вахар, тӀалабзава: чаравилер твазвайбурукай ва, квез ганвай чирвилериз акси яз экъечӀиз, инсанрихъ авай иман чӀурзавайбурукай мукъаят хьухь. Абурукай яргъа хьухь+. 18Ахьтин инсанри чи Ребби Месигьдиз ваъ, чпин руфуниз къуллугъзава. Абуру ширин ва ялтах гафаралди къени́ инсанар алцурарзава+. 19Куьн чӀалаз килигзавайвиликай виридаз чир хьанва, гьавиляй зун куь гьакъиндай гзаф шад я, амма заз куьн вири хъсан крара камал авайбур ва писвилихъ галаз алакъада авай крара тахсир квачирбур хьана кӀанзава+. 20ГьакӀ хьайитӀа, саламатвал гузвай Аллагьди иблис фад-фад куь кӀвачерик вегьида!

Къуй чи Ребби Иса Месигьдин берекат квехъ галаз хьурай+.

21Зи амадаг ТӀиматӀея ва зи халкьдикай язвай ЛукӀисди, Ясана ва Саспатара саламар лугьузва+.

22Павела лугьуз и чар кхьизвай за, Тертасани, квез стхавилин саламар лугьузва.

23-24Вичин мугьманпересвиликай за ва иманийрин вири кӀватӀалди менфят къачузвай Гаяни квез саламар лугьузва.

Шегьердин хазинадар ЭрастӀан ва иманда чи стха язвай Квартан патайни саламар+.

25За муштулух гузвай Иса Месигьдикай Шад Хабарди лугьузвайвал куьн мягькемариз жери Аллагьдиз шукур хьурай. И хабарди асирар алатна фидалди чуьнуьх хьайи сир ачухнава+. 26Исятда а сир, вири халкьар имандиз муьтӀуьгъ хьун патал, эбеди Аллагьдин тагькимдалди, пайгъамбаррин Каламар куьмек яз, ачух хьанва+. 27Камал авай Сад Аллагьдиз эбеди яз Иса Месигь себеб яз шукур хьурай! Амин+.

* 9:10 Рефигъа – Исакьан паб, кьветхверар тир Эсав Якьубан диде.

* 10:2 Гъайрадалда – гзаф рикӀ гваз хьун.

* 10:6-7 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

* 10:19 Гъайра – вич кӀае тежез, масад кӀан хьунухьин кичӀевал.

* 11:4 Багьал – Исраилвияр къведалди Фелистинда уьмуьр тухвай къенанвийри къадим вахтара вичиз икрам ийиз хьайи аллагьрикай сад. Уьлкведа амукьай чкадин агьалийрин таъсирдик кваз исраилвийрини мукьвал-мукьвал Багьалаз икрам ийиз жедай. Абуру икӀ ийидайла, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай лап чӀехи тахсиркарвал яз гьисабдай.

* 11:11 Гъайра – гзаф рикӀ гваз хьун.

* 12:8 Гьакъисагъвилелди – лап рикӀивай.

* 12:11 Гьакъисагъвал – гьахъ-намус хьунухь.

* 16:6 Гьакъисагъвилелди – лап рикӀивай.

+ 1:2 ЛкӀ. 1:69-70, ТӀитӀ. 1:1-2
+ 1:3 МатӀ. 1:1
+ 1:5 Кр. 9:15
+ 1:7 1-Кар. 1:2

+ 1:8 Рим. 16:19, ФпӀ. 1:3, 2-ТӀим. 1:3, Ифл. 1:4

+ 1:9 Рим. 9:1, 2-Кар. 1:23, ФпӀ. 1:8, 1-Сал. 2:5

+ 1:10 Рим. 15:32
+ 1:13 Рим. 15:22-23, 1-Сал. 2:18, ФпӀ. 4:17
+ 1:14 1-Кар. 9:16

+ 1:16 Мрк. 8:38, ФпӀ. 1:20, Рим. 2:9-10, 1-Кар. 1:18

+ 1:17 Рим. 3:21, ГлтӀ. 3:11, Чвд. 10:38
+ 1:18 Эф. 5:6, Кал. 3:6
+ 1:19 Кр. 14:17, Кр. 17:24-27
+ 1:21 Эф. 4:17-18
+ 1:22 1-Кар. 1:20, 1-Кар. 3:19
+ 1:23 Эхкъ. 20:4-5, ККъ. 4:16-18,
+ 1:26 Кал. 3:5
+ 1:27 Лв. 18:22, Лв. 20:13
+ 1:31 2-ТӀим. 3:2-4
+ 1:32 Рим. 6:21
+ 2:1 МатӀ. 7:2, ЛкӀ. 6:37, Ягь. 8:7
+ 2:4 2-Птр. 3:9, 2-Птр. 3:15, Крм. 2:21
+ 2:5 Якь. 5:3
+ 2:9 1-Птр. 4:17, Рим. 1:16,
+ 2:10 1-Птр. 1:7

+ 2:11 ККъ. 10:17, МатӀ. 22:16, ЛкӀ. 20:21, Кр. 10:34

+ 2:12 1-Кар. 9:21
+ 2:13 ЛкӀ. 11:28, Якь. 1:22-23
+ 2:17 Рим. 3:27, Рим. 9:4-5
+ 2:19 Ягь. 9:40
+ 2:21 Эхкъ. 20:15, МатӀ. 23:3
+ 2:22 Эхкъ. 20:14
+ 2:25 ГлтӀ. 5:3
+ 2:26 Эф. 2:11
+ 2:27 2-Кар. 3:6, МатӀ. 12:41
+ 2:28 Рим. 9:6-8, 1-Кар. 7:19

+ 2:29 ККъ. 10:16, ККъ. 30:6, Эф. 2:11, ФпӀ. 3:3, Кал. 2:11, 2-Кар. 10:18

+ 3:1 Ягь. 4:22
+ 3:2 ККъ. 4:8,
+ 3:3 Рим. 9:6, 2-ТӀим. 2:13
+ 3:7 Рим. 9:19
+ 3:8 Рим. 6:1, Рим. 6:15, 2-Кар. 6:8

+ 3:9 Рим. 5:12, ГлтӀ. 3:22, Рим. 1:18-32, Рим. 2

+ 3:20 Кр. 13:39, ГлтӀ. 2:16, ГлтӀ. 3:11, Рим. 7:7

+ 3:21 Рим. 1:17, ГлтӀ. 2:16, ЛкӀ. 24:27, Кр. 10:43

+ 3:23 1-Ягь. 1:8-10

+ 3:24 ТӀитӀ. 3:7

+ 3:25 Ягь. 1:29, 1-Ягь. 2:2, Кр. 17:30, Рим. 2:4

+ 3:27 Рим. 2:17, 1-Кар. 1:29, Эф. 2:9
+ 3:28 Кр. 13:39
+ 3:29 Рим. 9:24, Рим. 10:12
+ 3:30 ККъ. 6:4-5, ГлтӀ. 3:20, ГлтӀ. 3:8
+ 3:31 МатӀ. 5:17
+ 4:3Хьунухь 15:6.
+ 4:3 Хьн. 15:6, Якь. 2:23, ГлтӀ. 3:6
+ 4:5 Рим. 3:22
+ 4:8 2-Кар. 5:19
+ 4:9 Рим. 3:30
+ 4:11 Хьн. 15:6, Хьн. 17:10
+ 4:13 Хьн. 17:4-6, ГлтӀ. 3:16, Чвд. 7:6
+ 4:14 ГлтӀ. 3:17-18
+ 4:15 1-Кар. 15:56, ГлтӀ. 3:10, Рим. 7:7
+ 4:16 ГлтӀ. 3:22
+ 4:17Хьунухь 17:5.
+ 4:17 Хьн. 17:5, Ягь. 5:21
+ 4:18Хьунухь 15:5.
+ 4:18 Хьн. 15:5
+ 4:19 Хьн. 17:17, Чвд. 11:12, Хьн. 18:11
+ 4:22 Хьн. 15:6
+ 4:24 1-Кар. 9:9-10, Рим. 10:9
+ 4:25 МатӀ. 20:28, ГлтӀ. 1:4, 2-Кар. 5:21
+ 5:1 ГлтӀ. 3:28
+ 5:2 Рим. 8:17, Эф. 3:16, ФпӀ. 3:21
+ 5:3 МатӀ. 5:11-12, 2-Кар. 12:10, Якь. 1:3-4
+ 5:5 Кр. 2:17, ТӀитӀ. 3:6
+ 5:8 Ягь. 3:16, 1-Ягь. 4:10
+ 5:9 Рим. 3:25, МатӀ. 3:7, 1-Сал. 1:10
+ 5:10 2-Кар. 5:18-20, Эф. 2:16, Кал. 1:20-21

+ 5:12 Хьн. 3:6, Якь. 1:15, Рим. 6:23, Рим. 3:9, Эф. 2:3

+ 5:13 Рим. 3:20
+ 5:14 1-Кар. 15:45
+ 5:15 1-Кар. 15:21, 2-Кар. 5:14
+ 5:17 Крм. 22:5
+ 5:18 Ягь. 12:32
+ 5:19 Чвд. 5:8
+ 5:20 ГлтӀ. 3:19
+ 5:21 Ягь. 1:17

+ 6:2 1-Птр. 2:24, ГлтӀ. 2:19, ГлтӀ. 5:24, Кал. 2:20, Кал. 3:3

+ 6:4 1-Птр. 3:21, ГлтӀ. 3:27, 2-Кар. 5:17, Эф. 4:24, Кал. 2:12, Кал. 3:10

+ 6:5 2-Кар. 4:10, ФпӀ. 3:10
+ 6:6 ГлтӀ. 2:19-20, ГлтӀ. 5:24, ГлтӀ. 6:14
+ 6:7 1-Птр. 4:1
+ 6:8 2-ТӀим. 2:11, Крм. 20:4
+ 6:9 Рим. 14:9, Крм. 1:18
+ 6:10 Чвд. 7:27
+ 6:13 Кал. 3:5, Рим. 12:1
+ 6:16 Ягь. 8:34

+ 6:18 Ягь. 8:32, Ягь. 8:34, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, 1-Кар. 7:22, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1

+ 6:22 1-Кар. 7:22
+ 6:23 Якь. 1:15, Рим. 5:12
+ 7:2 1-Кар. 7:39
+ 7:3 МатӀ. 5:32

+ 7:4 ГлтӀ. 5:22, Эф. 5:19, ГлтӀ. 2:19, ГлтӀ. 5:18, Эф. 2:15, Кал. 2:14

+ 7:6 Рим. 6:4
+ 7:7ЭхкъечӀун 20:17; Киххьей Къанун 5:21.
+ 7:7 Рим. 3:20, Рим. 4:15, Эхкъ. 20:17
+ 7:8 1-Кар. 15:56
+ 7:10 Лв. 18:5
+ 7:12 ККъ. 4:8,
+ 7:15 ГлтӀ. 5:17
+ 7:16 1-ТӀим. 1:8
+ 7:18 Хьн. 6:5,
+ 7:19 ГлтӀ. 5:17
+ 7:23 1-Птр. 2:11, ГлтӀ. 5:17
+ 8:2 1-Кар. 15:45

+ 8:3 Чвд. 7:18, ФпӀ. 2:7, Лв. 16:5, 2-Кар. 5:21

+ 8:4 ГлтӀ. 5:16, ГлтӀ. 5:25
+ 8:5 ГлтӀ. 5:19-25
+ 8:7 Якь. 4:4, 1-Кар. 2:14

+ 8:9 1-Кар. 3:16, 1-Кар. 6:19, 2-Кар. 6:16, 1-Ягь. 3:24, 1-Птр. 1:11, Ягьд. 1:19

+ 8:11 Ягь. 5:21, Кр. 2:24

+ 8:13 Кал. 3:5, Лв. 18:5

+ 8:14 ККъ. 14:1, МатӀ. 5:9, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1

+ 8:15 2-ТӀим. 1:7, 1-Кар. 2:12

+ 8:16 1-Ягь. 3:2, ГлтӀ. 3:26, Эф. 1:5, 1-Ягь. 3:24, 2-Кар. 1:22, Эф. 1:13

+ 8:17 ГлтӀ. 3:29, ГлтӀ. 4:7, Эф. 3:6, ТӀитӀ. 3:7, 2-Кар. 1:5, ФпӀ. 3:10, Кал. 1:24, 1-Птр. 5:1, Рим. 5:2, Эф. 3:16, ФпӀ. 3:21

+ 8:18 2-Кар. 4:17
+ 8:20 Хьн. 3:17-19,
+ 8:23 2-Кар. 5:2, ГлтӀ. 5:5
+ 8:24 2-Кар. 4:18, Чвд. 11:1

+ 8:29 МатӀ. 28:10, Ягь. 20:17, Кал. 1:15, Чвд. 2:11, 1-Ягь. 3:2, 2-Кар. 3:18, ФпӀ. 3:21

+ 8:30 Ягь. 17:22
+ 8:31 Кьрм. 14:9,
+ 8:32 Ягь. 3:16

+ 8:33 Мрк. 13:20, ЛкӀ. 18:7, Кал. 3:12, ТӀитӀ. 1:1,

+ 8:34 Мрк. 16:19, Кр. 7:55-56, 1-Ягь. 2:1, Рим. 8:34, Чвд. 7:25

+ 8:36 1-Кар. 4:9
+ 8:37 Ягь. 16:33, 1-Кар. 15:57
+ 8:38 1-Птр. 3:22, 1-Кар. 15:24, Эф. 1:21

+ 9:1 2-Кар. 11:10, 1-ТӀим. 2:7, Рим. 1:9, ФпӀ. 1:8

+ 9:3 1-Кар. 16:22, ГлтӀ. 1:8
+ 9:6 Рим. 3:3, Ягь. 1:47, Рим. 2:28
+ 9:7Хьунухь 21:12.
+ 9:7 Хьн. 21:12, Чвд. 11:17
+ 9:8 ГлтӀ. 4:23, ГлтӀ. 4:28
+ 9:9Хьунухь 18:10.
+ 9:9 Хьн. 18:10
+ 9:10 Хьн. 25:21
+ 9:11 Хьн. 25:23
+ 9:12Хьунухь 25:23.
+ 9:14 ККъ. 32:4,
+ 9:15ЭхкъечӀун 33:19.
+ 9:15 Эхкъ. 33:19
+ 9:17ЭхкъечӀун 9:16.
+ 9:17 Эхкъ. 9:16
+ 9:19 Рим. 3:7
+ 9:21 2-ТӀим. 2:20
+ 9:24 Рим. 3:29
+ 9:25 1-Птр. 2:10
+ 9:30 ГлтӀ. 2:16, ГлтӀ. 3:24
+ 9:31 ГлтӀ. 5:4, Рим. 11:7, ФпӀ. 3:9
+ 9:33 1-Птр. 2:6-8, Рим. 10:11
+ 10:2 Кр. 21:20
+ 10:3 Рим. 1:17, Рим. 3:21
+ 10:4 МатӀ. 5:17, ГлтӀ. 3:24
+ 10:5Леви 18:5.
+ 10:5 Лв. 18:5, ГлтӀ. 3:12, ФпӀ. 3:9
+ 10:6-7Киххьей Къанун 30:11-14.
+ 10:6 ККъ. 9:4, ККъ. 30:12
+ 10:7 Крм. 9:1
+ 10:8 ККъ. 30:12-14

+ 10:9 МатӀ. 10:32, ЛкӀ. 12:8, Мрк. 16:16, Кр. 16:31

+ 10:11 1-Птр. 2:6, Рим. 9:33
+ 10:12 Кр. 10:34-36, Рим. 3:29
+ 10:13 Кр. 2:21
+ 10:14 Кр. 8:31
+ 10:16 Ягь. 12:38
+ 10:17 ГлтӀ. 3:2
+ 10:19Киххьей Къанун 32:21.
+ 10:19 ККъ. 32:21
+ 11:1 2-Кар. 11:22, ФпӀ. 3:5
+ 11:5 Рим. 9:27
+ 11:7 Рим. 9:31
+ 11:8 Киххьей Къанун 29:4;
+ 11:8 ККъ. 29:4
+ 11:13 Кр. 9:15, Рим. 15:16

+ 11:15 ЛкӀ. 15:24, Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кал. 2:13, Крм. 3:1

+ 11:16 Кьрм. 15:18-21,
+ 11:17 Ягь. 15:5
+ 11:21 1-Кар. 10:12
+ 11:28 ККъ. 10:15
+ 11:30 Эф. 2:2, Кал. 1:21, ТӀитӀ. 3:3
+ 11:33 Кал. 2:3,
+ 11:34 1-Кар. 2:16

+ 11:36 1-Кар. 8:6, Кал. 1:16, Чвд. 2:10, 2-Птр. 3:18, Эф. 3:21

+ 12:1 Рим. 6:13

+ 12:2 Эф. 5:17, 1-Сал. 4:3, 2-Кар. 4:16, Эф. 4:23

+ 12:3 Эф. 3:2,
+ 12:4 1-Кар. 12:12-14, Эф. 4:16
+ 12:5 1-Кар. 10:17, 1-Кар. 12:27, Эф. 4:25
+ 12:6 1-Птр. 4:10, 1-Кар. 12:4
+ 12:7 1-Кар. 12:5
+ 12:8 1-ТӀим. 5:17, 2-Кар. 9:7
+ 12:9 1-Птр. 1:22, 1-ТӀим. 1:5,

+ 12:10 Ягь. 13:34, 1-Птр. 1:22, 2-Птр. 1:7, 1-Сал. 4:9, Чвд. 13:1, ФпӀ. 2:3

+ 12:12 ЛкӀ. 18:1, ЛкӀ. 21:36, Эф. 6:18, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17

+ 12:13 Рим. 15:25, 1-Кар. 16:1, 1-ТӀим. 6:18
+ 12:14 МатӀ. 5:44, 1-Птр. 3:9
+ 12:15 1-Кар. 12:26
+ 12:16 1-Птр. 3:8, ФпӀ. 2:2
+ 12:17 Лв. 19:18, 1-Птр. 3:9, 1-Сал. 5:15
+ 12:18 Мрк. 9:50, 2-Кар. 13:11, 1-Сал. 5:13
+ 12:19Киххьей Къанун 32:35.
+ 12:19 ККъ. 32:35, Чвд. 10:30
+ 12:20 МатӀ. 5:44,
+ 13:1 1-Птр. 2:13, ТӀитӀ. 3:1
+ 13:4 1-Птр. 2:14,

+ 13:7 1-Птр. 2:17, МатӀ. 17:27, МатӀ. 22:21, Мрк. 12:17

+ 13:8 Лв. 19:13, Ягь. 13:34

+ 13:9ЭхкъечӀун 20:13-15, 17; Киххьей Къанун 5:17-19, 21.

+ 13:9Леви 19:18.
+ 13:9 Эхкъ. 20:13-17, Лв. 19:18
+ 13:10 Ягь. 14:15
+ 13:11 Эф. 5:14

+ 13:12 Ягь. 1:9, Ягь. 8:12, 1-Ягь. 2:8, Эф. 5:8, 1-Сал. 5:5, Эф. 5:11, Эф. 6:11, 1-Сал. 5:8

+ 13:13 1-Сал. 4:12

+ 13:14 ГлтӀ. 3:27, Якь. 4:1, 1-Птр. 2:11, Рим. 7:23, ГлтӀ. 5:16, ГлтӀ. 5:24

+ 14:1 Рим. 15:1, 1-Кар. 8:9-11, 1-Кар. 9:22
+ 14:2 1-ТӀим. 4:3
+ 14:3 Кал. 2:16
+ 14:4 МатӀ. 7:1, Якь. 4:11
+ 14:5 ГлтӀ. 4:10, Кал. 2:16
+ 14:6 МатӀ. 15:36, 1-Кар. 10:30-31

+ 14:7 Рим. 6:2, Рим. 6:7, ГлтӀ. 5:24, Кал. 3:3

+ 14:8 1-Птр. 4:2, ГлтӀ. 2:20, 2-Кар. 5:15, ФпӀ. 1:20

+ 14:9 1-Сал. 5:10
+ 14:10 МатӀ. 7:1, ЛкӀ. 6:37, 2-Кар. 5:10
+ 14:11 ФпӀ. 2:10-11
+ 14:12 МатӀ. 12:36, МатӀ. 25:19, ГлтӀ. 6:5
+ 14:13 МатӀ. 7:1

+ 14:14 Лв. 11:2, ККъ. 14:3, Мрк. 7:15-16, Кр. 10:15, 1-Кар. 8:8

+ 14:15 1-Кар. 8:11
+ 14:17 Кал. 2:16, Чвд. 9:10, ГлтӀ. 5:22
+ 14:19 2-ТӀим. 2:22
+ 14:20 ТӀитӀ. 1:15, 1-Кар. 8:9-13
+ 15:1 Рим. 14:1, ГлтӀ. 6:2
+ 15:2 ФпӀ. 2:4-5
+ 15:3 ФпӀ. 2:5, ФпӀ. 2:8,
+ 15:4 Рим. 4:23-24
+ 15:5 Рим. 12:16
+ 15:9 Рим. 3:29,
+ 15:10Киххьей Къанун 32:43.
+ 15:10 ККъ. 32:43
+ 15:16 Кр. 9:15, Рим. 11:13
+ 15:19 Кр. 15:12, 2-Кар. 12:12
+ 15:20 1-Кар. 3:10-11
+ 15:22 Рим. 1:13, 1-Сал. 2:18
+ 15:23 Кр. 19:21
+ 15:25 Кр. 24:17, 1-Кар. 16:3, 2-Кар. 9:1
+ 15:26 Кр. 19:21, 2-Кар. 8:4
+ 15:27 1-Кар. 9:11
+ 15:31 2-Кар. 1:10-11, 2-Сал. 3:2
+ 15:32 Рим. 1:10

+ 15:33 2-Кар. 13:11, ФпӀ. 4:9, 1-Сал. 5:23, 2-Сал. 3:16, Чвд. 13:20

+ 16:1 Кр. 18:18
+ 16:2 ФпӀ. 2:29
+ 16:3 Кр. 18:2, 1-Кар. 16:19, 2-ТӀим. 4:19
+ 16:5 Кал. 4:15
+ 16:13 Мрк. 15:21

+ 16:16 1-Птр. 5:14, 1-Кар. 16:20, 2-Кар. 13:12, 1-Сал. 5:26

+ 16:17 1-ТӀим. 6:3, 2-Ягь. 1:10
+ 16:18 2-Птр. 2:3, Кал. 2:4
+ 16:19 Рим. 1:8
+ 16:20 Рим. 15:33, Хьн. 3:15
+ 16:21 Кр. 16:1
+ 16:23 1-Кар. 1:14
+ 16:25 Эф. 1:9, Кал. 1:26
+ 16:26 Кал. 4:3-4
+ 16:27 Ягьд. 1:24-25

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: Римвийриз

Сифте гаф

Римвийриз

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4